فرمودهايم * ( طَوْعاً ) * در حالتى كه فرمان بريد فرمان بردنى * ( أَوْ كَرْهاً ) * يا كراهت داشته باشيد كراهت داشتنى اگر بطوع و رغبت و اگر بكراهت كه شما را از آنچه امر نمايم چاره نيست ، مراد از اين كلام تصوير اثر قدرت او است در مقدورات و اظهار كمال اقتدار و وجوب وقوع مراد او پس ايشان در حكم مأمور مطيعاند كه فعل امر مطاع بر ايشان وارد شود نه آنكه اين سؤال و جواب بر سبيل حقيقت باشد پس اينقسم از مجاز تمثيل باشد و بر اين قياس است آنچه از ابن عباس مرويست كه حق سبحانه آسمان را گفت كه ماه و ستارگان در ذات تو خلق نمودهام ظاهر ساز و زمين را فرمود كه انهار و اشجار و اثمار خود را بيرون آور * ( قالَتا ) * گفتند آسمان و زمين * ( أَتَيْنا ) * آمديم بهر چه فرمودى * ( طائِعِينَ ) * در حالتى كه فرمان برندگانيم ، و گفتهاند كه مراد باتيان و امتثال تكوين ذات آنها است بر وفق مراد بدون امتناع ايشان و منع غيرى و بيكلفتى و مشقتى ، نزد بعضى آنست كه حق سبحانه زمين و آسمان را قدرت داد بر تكلم و بعد از آن خطاب كرد بايشان و بنا بر اين سؤال و جواب از روى حقيقت باشد نه بر سبيل مجاز ، در خبر آمده كه چون حق سبحانه خطاب به زمين كرد موضع كعبهء معظمه زادها اللَّه تعالى شرفا پيش از همه اجزاى زمين بجواب * ( أَتَيْنا طائِعِينَ ) * تكلم نمود و بعد از آن اجزاى ديگر كه در ريلى آن بود و بر همين ترتيب تا تمام اجزاى زمين اعتراف بطوع خود نمودند و از اين جهت حق تعالى آن موضع را كعبه اسلام و قبلهء انام گردانيد و اختيار طائعين بر طايعات با آنكه اينها غير ذوى العقولند باعتبار آنست كه بخطاب ذوى العقول مخاطب گشتند و بجواب من بعقل مجيب شدند ، و ايثار جمع بر تثنيه باعتبار طبقات هر يك از آنها است و لهذا ضمير جمع را راجع بسماء داشته و فرموده كه :
12 - * ( فَقَضاهُنَّ ) * پس محكم گردانيد آسمان را و بپرداخت از خلق آن * ( سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ ) * در حالتى كه هفت آسمان بودند و احتمال دارد كه ضمير مبهم باشد و * ( سَبْعَ سَماواتٍ ) * تميز ان يعنى تمام ساخت هفت آسمان را در مدت دو روز كه آن پنج شنبه بود و جمعه و چون كه اتمام ايجاد جميع مخلوقات در روز جمعه بود از اين جهت به اين اسم مسمى شد و گويند كه حق سبحانه در روز پنج شنبه جميع سماوات را خلق نمود و در روز جمعه شمس و قمر را و ساير نجوم و در ساعت آخر آن آدم را و در همين ساعت قيامت را قايم سازد * ( وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ ) * و وحى فرمود در هر آسمان * ( أَمْرَها ) * كار آن را يعنى مقرر كرد شأن هر فلكى و آنچه از آن آيد از تدابير و مصالح
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 176
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٧٦