اهل بطلان يعنى معاندانى كه بعد از ديدن معجزه كه دلالت بر نبوت مىكند ديگر اقتراح معجزه ميكنند و مع هذا در صدد ابطالاند در آن روز از جنت محروم باشند و معذب بانواع عقوبت ، پس به جهت الزام حجت بر اهل انكار تعداد نعمت خود مىكند و ميگويد :
79 - * ( اللَّه ) * خداى به حق و معبود مطلق * ( الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الأَنْعامَ ) * آن كسى است كه بيافريد براى منفعت شما جنس چهارپايان را از شتر و گاو و گوسفند و اسب و استر و غير آن * ( لِتَرْكَبُوا مِنْها ) * تا سوار مىشويد بعضى از آن را چون اسب و استر * ( وَمِنْها تَأْكُلُونَ ) * و برخى ديگر را از آن ميخوريد چون گوسفند و برخى ديگر قابليت هر دو را دارند چون شتر و گاو :
80 -
* ( وَلَكُمْ فِيها ) * و مر شما راست در چهارپايان * ( مَنافِعُ ) * منفعت بسيار چون شير و پشم و موى و جز آن * ( وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها ) * و آفريد ايشان را تا برسيد به جهت سفر كردن بر آن يعنى بر برخى از آن * ( حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ ) * بحاجتى كه در سينه هاى شما است از تجارت نمودن در بلاد متقاربه و متباعده و زيارت كردن و حج گذاردن و ساير امور دينيه و دنيويه * ( وَعَلَيْها ) * و بر چهارپايان يعنى شتران كه كشتى بيابانند * ( وَعَلَى الْفُلْكِ ) * و بر كشتيهاى دريا * ( تُحْمَلُونَ ) * برداشته مىشويد يعنى چون كه خداى تعالى عالم بود باحتياج عباد به مسافرت بر و بحر پس مركبى از براى بر و مركبى به جهت بحر تعيين فرمود و پيش بعضى مراد از انعام شترانند زيرا كه آنها در اكثر عادات جامع صفت ركوب و اكل و حملند بخلاف حيوان ديگر و بدانكه لاماتى كه ( 1 ) در آيه واقع شده است از براى غرض است پس مراد حق سبحانه در خلق اينها انتفاع بندگان باشد و چون او مريد فعل قبيح نيست پس مراد او از انتفاع بر وجه قربت و طاعت است و اباحت نه بر طريق حرمت ، و اختيار * ( عَلَى ) * بر * ( فِي ) * در * ( عَلَى الْفُلْكِ ) * با آنكه در جاى ديگر فرمود كه قُلْنَا احْمِلْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ به جهت مزاوجت است و يا به جهت تنبيه بر صحت معنى مراد بهر دو اعتبار ، و تغيير نظم در اكل بسبب آنست كه اكل در مظان ضرورتست بخلاف ركوب و يا به جهت آنكه مقصود از اكل تعيش و تلذذ است و غرض از ركوبگاهست كه به جهت اغراض دينيه واجبه يا مندوبه است و يا به جهت فرق ميان عين و منفعت و بعد از تعداد اين نعم توبيخ كفار مينمايد به اينكه :
81 - يُرِيكُمْ و مينمايد خداى شما رااتِه نشانهاى خود كه دلالت مىكند
هامش
( 1 ) مراد از لامات ، لام * ( لِتَرْكَبُوا ) * و لام * ( وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ ) * و لام * ( وَلِتَبْلُغُوا ) * است و باصطلاح نحويون لام اول و سيم از براى تعليل و لام دوم از براى انتفاعست و متكلمين لام تعليل را لام غرض نامند و چون خداى تعالى كامل و غنى بالذاتست گويند : مراد ما از غرض ، غايت فعل پروردگار است كه موجب تكميل و انتفاع مخلوق خواهد شد ولى حكماء بر آنند كه غرض ، آن غايتيست كه فاعل بسبب آن كامل و منتفع گردد از اينرو گويند افعال خداوند معلل باغراض نيست .