قتل است ، و گفتهاند كه مراد بآل فرعون اتباع و اشياع اويند كه جميع قبطيانند و سوء العذاب غرق شدن ايشانست و بنا بر اين اكتفاء بذكر آن به جهت بداهت علم است به اولويت فرعون بغرق شدن چه غرق ايشان بسبب تبعيت فرعون بود پس غرق او بطريق اولى باشد ، و بعضى بر آنند كه * ( سُوءُ الْعَذابِ ) * آتش دوزخ است و مؤيد اينست آنچه بعد از اين ميفرمايد كه :
46 - * ( النَّارُ ) * و اين بدل * ( سُوءُ الْعَذابِ ) * است بنا بر قول اخير يعنى فرا گرفت آل فرعون را آتش دوزخ و قوله * ( يُعْرَضُونَ عَلَيْها ) * حالست از آن يا از آل فرعون يعنى در حالتى كه عرض كرده ميشوند بر آن * ( غُدُوًّا وَعَشِيًّا ) * در صبحگاه و شبانگاه و بنا بر آنكه مراد از سوء العذاب قتل يا غرق باشد پس * ( النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها ) * جمله مستأنف خواهد بود يعنى آتش دوزخ عرض كرده مىشود بر آن در صبح و شام و مراد از عرض احراق ايشانست در قبور در اين دو وقت پس آيه دالست بر بقاى نفس ( 1 ) و عذاب قبر چنان كه از امام جعفر صادق عليه السّلام منقولست كه اين عرض آتش در دنيا است پيش از آنكه قيام قيامت شود زيرا كه در قيامت صبح و شام نخواهد بود بعد از آن فرمود كه عذاب ايشان در دنيا منحصر است در اين دو وقت و چون قيامت رسد در جهنم به عذاب ابدى و عقاب سرمدى گرفتار شوند كه يك زمان فتورى در آن واقع نشود ، و در بعضى تفاسير آوردهاند كه مكانى كه آل فرعون در دوزخ داشته باشند هر روز در اين دو وقت بر ايشان نمايند و مؤيد اينست آنچه نافع از ابن عمر روايت كند كه حضرت رسالت پناه صلى اللَّه عليه و آله و سلم فرمود كه چون يكى از شما بميرد مكانى كه در دوزخ يا در بهشت نامزد او باشد هر روز صبح و شام بر او عرض مينمايند و ميگويند كه اين منزل تو خواهد بود در آخرت ، و سدى از ابن مسعود روايت كرده كه چون فرعونيان در دريا غرق شدند روح ايشان را در شكم مرغان نقل كردند و هر روز آتش دوزخ را در بامداد و شبانگاه بر ايشان عرض ميكنند تا بروز قيامت ، حماد فزارى گويد كه مردى ( 2 )
هامش
( 1 ) اين آيه شريفه همچون آيهء * ( اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ ) * الاية ، دلالت دارد بر بقاء نفس پس از فناء بدن به شرحى كه در ص 102 بيان كرديم و نيز دلالت مىكند بر عذاب قبر و برزخ و مراد ببرزخ عالميست ما بين دنيا و قيامت كه مردمان پس از مردن در اين عالم بسر مىبرند تا وقتى كه بعث و حشر تحقق يابد يعنى مؤمنين متنعم و كافران معذبند بنعم و عذاب جسمانى چنانچه آيه شريفه به خوبى دلالت مىكند هر چند اختلافست كه نعيم و عذاب برزخى براى عموم مردم است يا آنكه اختصاص دارد به من محض الايمان محضا و من محض الكفر محضا هم چنان كه روايات صحيحه كثيره دلالت دارد و مختار شيخ مفيد و جمعى از اعاظم متكلمين است و نيز اختلافست كه آيا روح تجسم پيدا مىكند ( و اين قول ضعيف و مردود است ) و يا آنكه ارواح بشريه بابدان مثاليه تعلق ميگيرد و يا آنكه متعلق مىشود باجساد عنصريه و هذا هو الاظهر .
( 2 ) گفتار مسعودى و هم حماد فزارى متضمن نوعى از تناسخ و مخالف مبانى و عقائد حقه اماميه است و روايات معتبره مأثوره از اهل بيت عصمت عليهم السلام اين گونه سخنان را رد و ابطال كرده است و وجه صحيح همانست كه مرحوم مؤلف در ابتداء ذكر نموده و روايات بسيارى آن را تأييد مينمايد بلكه لفظ * ( يُعْرَضُونَ عَلَيْها ) * نيز بر حسب معنى لغوى و عرفى بر آن وجه اشعار دارد . در قاموس گويد : عرض القوم على السيف قتلهم و على السوط ضربهم و بايد دانست كه اين كلام بر طريقه قلب است چنان كه ميگويند عرضت الناقة على الحوض و الاصل عرضت الحوض على الناقة .