تمويهات و تلبيسات باطله * ( يا قَوْمِ ) * اى گروه من * ( اتَّبِعُونِ ) * پيروى كنيد مرا * ( أَهْدِكُمْ ) * تا بنمايم شما را * ( سَبِيلَ الرَّشادِ ) * راه راست و طريق سداد كه آن ايمان است بوحدت خدا و نبوت موسى . اين كلام تعريض است بر آنكه طريق فرعون و اتباع او طريق ضلالت است نه هدايت ( 1 ) .
39 - * ( يا قَوْمِ ) * تكرار ندا به جهت ايقاظ ايشانست از خواب غفلت و چون اين ندا تفسير نداى اولست از اين جهت معترض نشد بواو عطف كه مشعر بر مغايرتست يعنى اى گروه من طريق سداد اين است كه * ( إِنَّما هذِه الْحَياةُ الدُّنْيا ) * جز اين نيست كه اين زندگانى دنياى دنى * ( مَتاعٌ ) * برخوردارىاند كست كه زود سمت انقطاع پذيرد و نهال بقاى آن عنقريب بارهء حوادث بريده شود و وزر و و بال آن باقى ماند * ( وَإِنَّ الآخِرَةَ ) * و بدرستى كه سراى ديگر * ( هِيَ دارُ الْقَرارِ ) * آن است سراى آرام گرفتن و جاويد ماندن كه به هيچ وجه آن را زوالى نيست و از او انتقال متصور نه بر خلاف اين سرا كه جاى ارتحال است و جاى فرار نه مكان قرار ، پس مغرور نشويد بدار فانى و او را اختيار منمائيد بر سراى باقى .
40 -
* ( مَنْ عَمِلَ سَيِّئَةً ) * هر كه بكند كردارى بد * ( فَلا يُجْزى ) * پس پاداش داده نشود * ( إِلَّا مِثْلَها ) * مكر مانند آن را چه زياده بر آن مستلزم ظلم است و آن ضد عدالت او سبحانه است پس بر او روا نباشد * ( وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً ) * و هر كه بكند كردارى شايسته * ( مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثى ) * از مرد و زن * ( وَهُوَ مُؤْمِنٌ ) * و حال آنكه او مؤمن باشد چه قبول اعمال متفرع بر ايمان است * ( فَأُولئِكَ ) * پس آن گروه كه بحليهء صلاحيت آراسته باشند * ( يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ ) * درآورده شوند ببهشت و حفص به صيغه معلوم خوانده يعنى درآيند ببهشت * ( يُرْزَقُونَ فِيها ) * روزى داده شوند در آن از انواع فواكه طيبه و اطعمه لذيذه و مشارب خوشمزه * ( بِغَيْرِ حِسابٍ ) * بيحساب و شمار نه باندازهء كردار پس ثواب اعمال صالحه أضعافا مضاعفة زياده خواهد بود بر قدر استحقاق ، اين بر سبيل تفضل او سبحانه است چون آل فرعون از اين سخنان فهم كردند كه حزبيل بموسى عليه السّلام ايمان
هامش
( 1 ) اكثر مفسرين بر آنند كه اين پيشنهاد فرعون از باب تمويه و تلبيس و فريب دادن عوام بوده نه از جهت حماقت و ملاهت چنانچه آيهء * ( وَما كَيْدُ فِرْعَوْنَ إِلَّا فِي تَبابٍ ) * نيز مشعر است لكن بعضى از دانشمندان معاصر وجه دوم را اختيار كرده و بنا بر آن ميگويد : گروهى عبادت فرعون را بدين حد مستبعد شمارند با آنكه ما نظير آن را در عصر خود مىبينيم و عجب نميكنيم چون موشك ميسازند كه بيست فرسخ يا سى فرسخ از زمين دور مىشود و تصور ميكنند فضا را تسخير كردند . . و عجبتر آنكه گويند به آسمان رفتيم و ملائكه را نديديم هم چنان كه فرعون ميخواست خدا را ببيند و اينان نميدانند كه عالم مجردات را با چشم مادى نتوان ديد . . انتهى ملخصا ولى سخنان دانشمند معاصر اعجب است از اينها چه فرعون ميخواست كه بوسيلهء ساختن قصر بآسمانها برود و خدا را بنگرد ولى امروزيها در اثر پيشرفت علوم و صنايع با وسائل عجيبه سير در فضا كرده و پاره اى از كرات سماوى را ديده و اسرارى را استكشاف كردهاند و هيچ يك هم ادعاء نكردهاند كه تمام اين فضاى غير متناهى را ما سير نموده يا تسخير كردهايم و علاوه هدف اينان پيدا كردن خدا و ملائكه نيست بلكه اكثر اينان مادى و به منظور ديگرى فضا نوردى مينمايند .