منقولست كه ( هم الشهداء الذين قتلوا فى سبيل اللَّه ) جماعتى كه مستثنىاند شهدااند كه در راه خدا شهيد گشته باشند ، و ابو هريره از رسول صلى اللَّه عليه و آله و سلم روايت كند كه آن حضرت فرمود كه من از جبرئيل پرسيدم كه اينها كيستند كه حقتعالى ايشان را استثناء كرده گفت
هم الشهداء المتقلدون اسيافهم
ايشان شهيدانند كه در روز قيامت تيغها در گردن افكنده در پيرامون عرش ايستاده باشند ضحاك گويد كه مستثنى رضوان باشد و حور العين و خزنهء دوزخ ، و بعضى از اصحاب تحقيق گفتهاند كه وقتى كه خداى تعالى ارادهء افناى عالم كند فنا را نزد نفخهء اولى بيافريند كه غير حالّ باشند در محل و بعد از تحقق آن اجسام بضديت و اعراض بتبعيت فانى گردند * ( ثُمَّ نُفِخَ فِيه ) * پس بعد از چهل سال دميده شود در صور * ( أُخْرى ) * نفخهء ديگر و اين را نفخهء بعث خوانند و بعد از اين نفخه همهء مردگان زنده شوند * ( فَإِذا هُمْ ) * پس ناگاه ايشان * ( قِيامٌ ) * بپاى ايستاده باشند و از قبور خود برخاستگان * ( يَنْظُرُونَ ) * در حالتى كه نگرند از اطراف و جوانب خود مانند متحيران و مبهوتان يا انتظار كشند كه با ايشان چه كنند و بچه امر مأمور شوند .
69 - * ( وَأَشْرَقَتِ الأَرْضُ ) * و روشن گردد عرصه محشر * ( بِنُورِ رَبِّها ) * بنور پروردگار آن مراد به آن عدلست و حكم صواب و تسميهء آن بنور به جهت ظهور حقوقست و رفع ظلمت ظلم بسبب آن و اضافهء آن به ارض باعتبار آنست كه بسبب نشر عدل و نصب موازين قسط و حكم به حق زمين قيامت مزين و منور شود و از قبيل اينست كه پادشاه عادل را مىگويد كه : اشرقت الآفاق بنور عدلك و أضاءت الدنيا بقسطك . و دربارهء ملك جابر مىگويند كه اظلمت البلاد بجور فلان و در حديث نيز واقع است كه اظلم الظلمات . يوم القيمة ، و گويند كه مراد بنور نور علم و عمل است يا نوريست كه خداى تعالى بيافريند و بسبب آن زمين عرصات بىماه و آفتاب روشن شود * ( وَوُضِعَ الْكِتابُ ) * و نهاده شود نوشتها يعنى صحايف اعمال در يمين و شمال يا لوح محفوظ را وضع نمايند در زمين محشر * ( وَجِيءَ بِالنَّبِيِّينَ ) * و بياورند پيغمبران را به جهت دعوى ابلاغ بر امتان يا الزام حجت بر ايشان * ( وَالشُّهَداءِ ) * و گواهان را بواسطهء صحت دعوى پيغمبران و تكذيب امتان مراد فرشتگانند كه بر آدميان موكلند و نيك و بد ايشان را مينويسند يا عدول مؤمنان و گويند كه مراد از شهداء شهيدانند كه به جهت شرافت و مزيت مرتبه ايشان را رفيق پيغمبران گردانند * ( وَقُضِيَ ) * و حكم كرده شود * ( بَيْنَهُمْ ) * ميان بندگان * ( بِالْحَقِّ ) * بعدل و
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 119
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١١٩