او بلكه بمحض تفضل و مشيت * ( وَيَقْدِرُ ) * و تنگ مىكند روزى را بر هر كه ميخواهد نه به جهت مذلت و خوارى بلكه بر وجه حكمت و مصلحت * ( إِنَّ فِي ذلِكَ ) * بدرستى كه در بسط و قبض ارزاق * ( لآياتٍ ) * هر آينه نشانها است بر كمال قدرت و ارادت او * ( لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ ) * براى گروهى كه گرويدهاند بوحدت او سبحانه و اعتقاد دارند به آنكه او است منعم حقيقى نه غير او ، آوردهاند كه جماعتى از مشركان كه قتل و زناى بسيار از ايشان صادر شده بود و انواع ملاهى و مناهى بظهور آمده به حضرت رسالت صلى اللَّه عليه و آله گفتند كه از ما مآثم عظيمه و خطاياى كبيره بفعل آمده و تو دعوى ميكنى كه هر كه شرك آرد و خون ناحق ريزد خدا او را نيامرزد پس ما اسلام نمىآوريم مگر به شرط آنكه خدا نامه سياه ما را به آب مغفرت مغسول سازد و جميع گناهان ما را بعد از اسلام بيامرزد اين آيه آمد كه :
54 - * ( قُلْ ) * بگو اى محمّد كه خداى تعالى ميفرمايد * ( يا عِبادِيَ ) * اى بندگان من * ( الَّذِينَ أَسْرَفُوا ) * آنان كه اسراف كردهاند بارتكاب ذنوب كبيره و خطاياى كثيره * ( عَلى أَنْفُسِهِمْ ) * بر نفسهاى خود يعنى افراط نمودهاند و از حد گذرانيدهاند معاصى را * ( لا تَقْنَطُوا ) * نوميد مشويد * ( مِنْ رَحْمَةِ اللَّه ) * از بخشش خداى * ( إِنَّ اللَّه ) * بدرستى كه خداى تعالى * ( يَغْفِرُ الذُّنُوبَ ) * بيامرزد گناهان را * ( جَمِيعاً ) * همهء آن صغيره و كبيره اگر چه از حد متجاوز باشد به غير از شرك كه آمرزيده نميشود كقوله تعالى إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه و شبهه اى نيست در آنكه مشرك اگر بعد از اسلام بميرد نيز در تحت اين آيه داخل است بدليل اجماع و حديث مشهور
الاسلام يجب ما قبله
پس به جهت مبالغه غفران ميفرمايد كه * ( إِنَّه ) * بدرستى كه خداى تعالى * ( هُوَ الْغَفُورُ ) * او است آمرزنده گناهان * ( الرَّحِيمُ ) * مهربان بر بندگان و بعضى گفتهاند كه اين آيه درباره وحشى كه قاتل حمزه است نازل شده در حينى كه خوف عدم قبول توبه مانع اسلام او ميشد چون اين آيه نازل گشت اسلام آورد بعد از آن اصحاب از حضرت رسالت مآب صلى اللَّه عليه و آله و سلم پرسيدند كه اين آيه مخصوص است بوحشى يا همهء اهل اسلام در اين شريكند فرمود آيه عام است و شامل جميع مسلمانان و اينقول صحيح نيست زيرا كه اين آيه در مكه نازل شد و وحشى بعد از آنكه چندين سال از نزول اين آيه برآمده بود مسلمان شد ليكن محتمل است كه اين آيه در وقتى كه به گوش او رسيده باشد اسلام آورده باشد اما در عموميت آن شبهه اى نيست ، و در بعضى روايت ديگر واقع شده كه اين آيه در شأن عباس بن ابى ربيعه و وليد و جمعى از نفر ايشان نازل شده وقتى كه بعد از اسلام به جهت تعذيب كفار مر ايشان را مرتد شدند و باز قصد اسلام كردند اما به جهت خوف عدم قبول توبه اهمال مىنمودند و بعد از نزول اين آيه اسلام آوردند و از بلدهء شرك طريق مهاجرت اختيار كردند و اين نيز نافى عموم آن نيست چه خصوص مورد نفى عموم آيه نميكند چنان كه در كتب اصول مقرر گشته و
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 107
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٠٧