كسانى كه حوالى ايشان بودند بعد از زمان اسماعيل تا زمان آن حضرت كه قريب بسه هزار و هشتصد و هفتاد بود و غير از اسمعيل كسى بعرب مبعوث نشده بود پس ترا فرستاديم * ( لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ) * تا شايد ايشان پند پذيرند و راه نجات يابند * ( وَلَوْ لا أَنْ تُصِيبَهُمْ ) * و اگر نه آن بودى كه بديشان رسيدى * ( مُصِيبَةٌ بِما قَدَّمَتْ ) * عقوبتى رسنده بسبب آنچه پيش فرستاده است * ( أَيْدِيهِمْ ) * دستهاى ايشان يعنى بعملهاى قبيحهء ايشان كه آن شرك و ظلم و ساير معصيت است * ( فَيَقُولُوا ) * پس گفتند بوقت حلول عذاب * ( رَبَّنا ) * اى پروردگار ما * ( لَوْ لا أَرْسَلْتَ ) * چرا نفرستادى * ( إِلَيْنا رَسُولًا ) * بسوى ما فرستادهء كه پيغام بما آوردى * ( فَنَتَّبِعَ آياتِكَ ) * پس متابعت كرديمى آيتهاى ترا و تصديق رسول تو نموديمى * ( وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ) * و بوديمى از گرويدگان به تو و رسول تو و جواب لولاى اول كه امتناعيه است محذوفست يعنى اگر نه آنست كه بوقت حلول عذاب حجت آوردندى كه پيغمبرى بما نيامد و ما را به حق دعوت نكرد هر آينه بتعجيل عذاب برايشان ميفرستاديم پس به جهت قطع عذر ايشان و الزام حجت بر ايشان ترا برسالت بر ايشان فرستاديم و عذاب را از ايشان تاخير نموديم تا نزد نزول عذاب كه آن واقعه بدر است و غير آن و يا عذاب آخر حجتى و عذرى نداشته باشند پس لولاى اول امتناعيه است و جواب ان محذوف و لولاى ثانيه تحضيضيه و فاء اولى عاطفه و ثانيه جواب لولاى تحضيضيه چه ان در حكم امر است زيرا كه لَوْ لا أَرْسَلْتَ إِلَيْنا رَسُولًا فَنَتَّبِعَ و ارسل الينا رسولا فنتبع شبيه يكديگرند در معنى و يقولوا معطوف است بر آن تصيبهم بفاء كه معطى معنى سببى است كه مبنى است بر آن كه مقول قول مقصود بالذاتست به آنكه آن سبب انتفاء آن چيزيست كه جواب ان واقع شده و سبب اينكه صادر نميشود اينقول از ايشان تا آنكه عقوبت ملجا سازد ايشان را پس چون كه عقوبت بسبب قولست و وجودان فرع وجود آن پس عقوبت نازل منزلهء سبب ارسالست بواسطهء قول و به جهت اين لولا بر او داخل شده و قول معطوف شده بر او بفاء كه معطى معنى سببيت است و ح معنى آيه به اين راجعست كه لولا قولهم هذا اذا اصابتهم مصيبة لما ارسلنا و لكن به جهت نكته ايثار اول عبارت شد بر اين وجه و ان نكته اينست كه تا مفيد اين معنى باشد كه ايشان اگر معاقب نمىشدند بر كفر خود نميگفتند كه لو لا ارسلت الينا رسولا و سبب اين قول ايشان نيست مكر مشاهدهء عقاب نه تأسف بر آنچه از ايشان فوت شده باشد از ايمان و اين از شهادت قويه است بر استحكام كفر و رسوخ آن در ايشان لقوله تعالى وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْه آوردهاند كه رهط قريش از مكه بمدينه آمده در باب پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله از احبار يهود سؤال كردند ايشان بنبوت وى را اقرار نمودند و نعت و صفت او را از تورية خواندند
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 85
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٨٥