انزل التورية على وجه الارض غير اهل قرية الذين مسخوا قردة الم تر ان اللَّه تعالى قال * ( وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ ما أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الأُولى ) *
يعنى حقتعالى هلاك نگردانيد هيچ قومى و قرنى و امتى و اهل دهى به عذاب آسمانى از آن زمانى كه انزال تورية فرمود بر روى زمين غير اهل دهى كه مسخ شدند يعنى تبديل صورت ايشان شد ببوزينگان نمىبينى كه حقتعالى ميفرمايد كه و لقد اتينا موسى الكتاب الايه بعد از آن بر سبيل تنبيه و تعجب ميفرمايد كه * ( وَما كُنْتَ ) * و نبودى تو اى محمد ( ص ) * ( بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ ) * به طرف وادى غربى يا ناحيهء طور كه در جهة غربيست و ميقات موسى يعنى تو بر كوه طور حاضر نبودى * ( إِذْ قَضَيْنا ) * چون گذارديم * ( إِلى مُوسَى الأَمْرَ ) * بسوى موسى وحى را يعنى وقتى كه وحى كرديم به او امرى را كه اراده نموديم كه به او اعلام كنيم از رسالت و اوامر و نواهى و عهود و گويند مراد بامر وصف پيغمبر ماست و تعريف او موسى را * ( وَما كُنْتَ ) * و نبودى تو * ( مِنَ الشَّاهِدِينَ ) * از گواهان بر امر ارسال او بسوى فرعونيان و غير آن از اوامر و نواهى و يا وصف و تعريف تو به او و يا گواه نبودى بر كسانى كه در آنجا وحى بايشان آمد و آن هفتاد كس بودند كه موسى اختيار ايشان كرده بود براى ميقات مراد دلالتست بر آنكه اخبار حضرت رسالت ( ص ) از اين قصه از قبيل اخبار است از مغيباتى كه شناخته نميشود مگر بوحى و لهذا استدلال نموده از آن بقوله * ( وَلكِنَّا ) * و لكن ما وحى كرديم آن قصه را بر تو براى آنكه ما * ( أَنْشَأْنا ) * بيافريديم پس از موسى * ( قُرُوناً ) * قرنهاى مختلف گروهى بعد از گروهى * ( فَتَطاوَلَ ) * پس دراز شد * ( عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ ) * مر ايشان را زندگانيها يعنى مدتهاى مديد بر اهل قرنها گذشت و خبرها از صوب صواب منحرف شد و علوم شرايع روى باند راس نهاد پس ما ترا براى تجديد اين اخبار فرستاديم و همهء عقلا دانند كه اخبار از مثل اين اخبار جز بوحى آفريدگار نتواند بود و در كلام شيئى مقدر است و تقدير اينست كه و لكنا اوحينا اليك لانا انشانا قرونا پس حذف مسبب شده و اقامهء سبب آن شده در مقام آن و نزد بعضى معنى آيه آنست كه ما خلق بسيار آفريديم و نعت و صفت ترا اعلام ايشان كرديم و در اينباب عهد از ايشان فرا گرفتيم و امر نموديم كه قرن اول بثانى رساند تا هنگام ظهور وجود تو و ايشان آن عهد را فراموش كردند به جهت امتداد زمان پس ما ترا فرستاديم تا اين معنى اخبار ايشان نمايى * ( وَما كُنْتَ ثاوِياً ) * و نبودى تو مقيم * ( فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ) * در ميان اهل مدين يعنى نزد شعيب و مؤمنان آن وقت كه پيوسته بجهة تعلم * ( تَتْلُوا عَلَيْهِمْ ) *
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 83
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٨٣