و چون ايشان آن آب را بنزديك دهن آورند تا بخورند گوشت روى ايشان به جهت شدت حرارت آن پخته شود كقوله تعالى يَشْوِي الْوُجُوه چون به شكم ايشان رسد همهء امعاى ايشان پاره پاره گردد كه و تقطع امعائهم و ميتواند بود كه ايراد ثم بجهة تراخى زمان نباشد بلكه بجهة تراخى و مباينة حال شراب باشد از حال طعام در زيادتى كراهت و بشاعت چه شراب ايشان اكراه و اشبع باشد از طعام ايشان * ( ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ ) * پس بدرستى كه بازگشت ايشان بعد از اكل زقوم و شرب حميم كه بر سبيل نزل و پيشكشى باستقبال ايشان آورده باشند * ( لإِلَى الْجَحِيمِ ) * بسوى دوزخ سوزانست و گويند حميم خارج جحيم است و هر گاه كه دوزخيان تشنه شوند ايشان را از منازل خود كه اصل جحيم است بيرون آورند و به ايشان حميم دهند و باز بمستقر خودشان باز گردانند چون شتران تشنه كه از منازل خودشان بيرون مىبرند و آب مىدهند و باز بامكنه خودشان نقل ميكنند و مؤيد اينقولست قوله تعالى يَطُوفُونَ بَيْنَها وَبَيْنَ حَمِيمٍ آنٍ و اينكه ايشان مستحق اينهمه انواع عذاب و اصناف عقاب شدهاند به جهت آنست كه * ( إِنَّهُمْ ) * بدرستى كه ايشان * ( أَلْفَوْا آباءَهُمْ ) * يافتند پدران خود را * ( ضالِّينَ ) * گمراهان و از راه حق گردندگان
* ( فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ ) * پس ايشان بر پنهانى پدران خود * ( يُهْرَعُونَ ) * شتابنده مىشوند صيغه مجهول دلالت مىكند بر آنكه پدران ايشان ايشان را تحريص ميكردند بمسارعت نمودن باتباع خود و ايشان بدون توقف بر نظر و بحث مبادرت ميكردند بر پيروى ايشان و اتباع دلائل هدايت نمىنمودند و بعد از آن بجهة تنبيه قوم او سبحانه حضرت رسالت پناه ( ص ) را از امم ماضيه و قرون سالفه خبر مىدهد و ميگويد * ( وَلَقَدْ ضَلَّ ) * و بدرستى كه گمراه شدند و از جادهء حق گرديدند * ( قَبْلَهُمْ ) * پيش از كفار قريش كه در عصر تواند * ( أَكْثَرُ الأَوَّلِينَ ) * پيشترين پيشينيان چون قوم نوح و عاد و ثمود و غير آن اين آيه دالست بر آنكه اهل باطل در هر زمان بيشتر بودهاند از اهل حق * ( وَلَقَدْ أَرْسَلْنا ) * و بتحقيق كه ما فرستاديم * ( فِيهِمْ ) * در ميان ايشان * ( مُنْذِرِينَ ) * بيم كنندگان يعنى پيغمبران كه ايشان را از عقاب و عذاب تخويف مينمودند و از معاصى تحذير ميكردند و ايشان قبول قول پيغمبران نكردند * ( فَانْظُرْ ) * پس در نگر و بديده اعتبار نظر كن كه * ( كَيْفَ كانَ ) * چگونه بود * ( عاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ ) * سرانجام و آخر كار بيم كرده شدگان بچه و شدت و فظاعت عذاب بر آن مكذبان و معاندان فرود آمد * ( إِلَّا عِبادَ اللَّه ) * مگر بر بندگان شايسته خداى * ( الْمُخْلَصِينَ ) * پاك كرده شدگان از لوث شرك و عناد كه بانذار منتفع شدند يا مگر انبيا و ساير اهل اخلاص
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 472
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٧٢