استعجاب گويد كه آيا همهء اين مال از آن من است
و مؤيد قول اخير است اينكه در عقب آن فرمود كه بهشتيان گويند * ( إِنَّ هذا ) * بدرستى كه اين نعمت و خلود و ايمنى از عذاب * ( لَهُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ ) * هر آينه رستگارى عظيم است و گويند كه اينقول خداى تعالى است كه بجهة تقرير قول ايشان فرموده و همچنين محتمل كلا القولين است اينكه * ( لِمِثْلِ هذا ) * از براى مثل اين صواب و فوز و فلاح فليعمل العاملون پس بايد كه عمل كنندگان در دار تكليف نه از براى حظوظ دنيويه كه مشوبست بالام سريعه و چون او سبحانه بعضى از احوال بهشت و بهشتيان بيان كرد بعد از آن به جهت تنبيه بندگان تا مرتكب عصيان نشوند و دوزخ را بر بهشت اختيار نكنند فرموده كه اى كسانى كه دعوت عقل ميكنيد و لاف فهم ميزنيد انديشهء نمائيد در آن كه * ( أَ ذلِكَ ) * آيا آنچه مذكور شد از رزق معلوم و ساير نعم كه سبب لذت است و سرور * ( خَيْرٌ ) * بهتر است و خوبتر * ( نُزُلًا ) * از روى پيشكشى * ( أَمْ شَجَرَةُ الزَّقُّومِ ) * يا درخت زقوم كه باعث محنت است و ثبور ذكر نزل دلالت است بر آنكه نعم مذكوره از براى اهل بهشت بمنزله نزل نازل است و ايشان را سواى آن نعمتى خواهد بود كه افهام از ادراك آن قاصر باشد و عقول از معرفت آن عاجز و همچنين درخت زقوم كه مانند درختيست در ولايت تهامه كه برگهاى خورد دارد و ميوه آن در غايت نتن و نهايت مرارت است نزل اهل دوزخ است و شبههء نيست در آنكه مرارت و عفونت آن درخت بمراتب زياده از ايندرخت است كه در تهامه است و ايشان را ما وراى آن انواع عذاب و اصناف عقاب خواهد بود كه بخواطر هيچكس خطور نكرده باشد و بسامعهء هيچ سامعى نرسيده باشد آوردهاند كه كفار چون شنيدند كه درخت زقوم در دوزخ روئيده شده است با يكديگر گفتند كه اين چگونه بود و حال آن كه آتش آهن را ميگدازد چگونه درخت را بگذارد پس محمد ( ص ) در اينقول كاذبست و آنچه ميگويد از نزد خود ميگويد حق سبحانه فرمود كه * ( إِنَّا جَعَلْناها ) * بدرستى كه ما گردانيديم درخت زقوم را * ( فِتْنَةً ) * ابتلا و امتحان در دينى * ( لِلظَّالِمِينَ ) * براى ستمكاران تا انكار ايشان در اين معنى موجب اشتداد عذاب و ازدياد عقاب باشد و نميدانند كه آن كسى كه قادر است بر خلق حيوانات آتشى چون سمندر كه در ميان آتش بيضهء مينهد و مىخسبد و بچه بيرون مىآورد و تربيت ميدهد توانا است از آفريدن درختى كه از جنس آتش باشد يا از جوهرى ديگر كه آتش آن را فانى نسازد هم چنان كه سلاسل و اغلال و حيات و عقارب و ضريع را فانى نميسازد جبائى گفته كه فتنه در اينمقام بمعنى محنت است و عذاب هم چنان كه
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 470
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٧٠