فرستاده شده بودهاند * ( عَلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ) * بر راه راست اين صله مرسلين است و مراد به آن توحيد و استقامت امور است كه بسبب آن بندگان را از ضلالت بسر حد هدايت ميرسانيدند و ميتواند بود كه جار و مجرور خبر بعد از خبر باشد يعنى بدرستى تو از جمله فرستادگانى و بر راه راستى مراد از ذكر صراط مستقيم نه تميز مرسلت بر طريق مستقيم از مرسلى كه نه به اين صفت باشد زيرا كه هر مرسلى موصوفست بطريق مستقيم بلكه غرض جمع بين الوصفين است در نظم واحد كه آن وصف آن حضرت است برسالت و وصف به آنچه آمده از شريعت مستقيمه كانه قال انك لمن المرسلين الثابتين على طريق ثابت و ديگر آنكه تنكير در آن دالست بر آنكه او از ميان طرق مستقيمه بر طريقى قويم است كه بكنه وصف آن نميتوان رسيد و ميتواند بود كه حال باشد از ضميرى كه مستكن است در جار و مجرور يعنى از جملهء پيغمبران مرسلى در حالتى كه ايشان بر طريق مستقيم بودند و اين قرآن * ( تَنْزِيلَ الْعَزِيزِ ) * فرو فرستادهء خداى غالبست و حفص بنصب لام ميخوانند كه مفعول مطلق فعل محذوف باشد يعنى فرستاده شده است قرآن فرستادن خداوندى كه قويست در ملك خود و ميتواند بود كه منصوب باشد بتقدير اعنى * ( الرَّحِيمِ ) * مهربان بر خلق خود و تو فرستادهء شدهء * ( لِتُنْذِرَ ) * تا بيم كنى و بترسانى از عذاب ربانى * ( قَوْماً ما أُنْذِرَ ) * گروهى را كه بيم كرده نشده بودند پيش از اين زمان * ( آباؤُهُمْ ) * پدران نزديك ايشان بسبب دورى زمان فترت و ميتواند بود كه ما موصول باشد و مفعول دوم لتنذر يعنى تا بيم كنى ايشان را به آنچه بيم كرده شده بودند پدران ايشان در زمان عيسى عليه السّلام و يا آنكه ما مصدرية باشد اى انذارهم يعنى تا بيم كنى ايشان را همچون بيم كردن پدران پيشين ايشان كه در زمان انبيا بودند * ( فَهُمْ غافِلُونَ ) * پس ايشان بيخبرانند از صراط مستقيم و دين قويم و از آنچه متضمن انذار است از نزول عذاب اليم و عقاب جحيم و متعلق است بنفى بر تقدير معنى اول يعنى چون پدران ايشان بيم كرده نشده بودند پس بى خبر بودند يعنى عدم انذار سبب غفلت ايشان بود و بنا بر ثانى متعلق است به لتنذر يعنى تا بيم كنى ايشان را چه ايشان غافلانند كما تقول ارسلتك الى فلان لتنذره فانه غافل و چون كه علم الهى تعلق گرفته بود به آنكه اكثر ايشان بر اين صفت كفر خواهند مرد از اين جهت ميفرمايد * ( لَقَدْ حَقَّ الْقَوْلُ ) * بدرستى كه راست شد گفتار ما به عذاب * ( عَلى أَكْثَرِهِمْ ) * بر بيشتر ايشان يعنى قول لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ و هر گاه كه حال ايشان بما بر اين منوال باشد * ( فَهُمْ لا يُؤْمِنُونَ ) * پس ايشان ايمان نخواهند آورد و بر صفة كفر بمقر سفر خواهند رفت آوردهاند كه ابو جهل بر جهل سوگند خورد كه اگر پيغمبر ( ص ) را در نماز به
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 429
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٢٩