انتظار نميبرند و چشم نميدارند * ( إِلَّا سُنَّتَ الأَوَّلِينَ ) * مگر سنت و طريقهء الهى را در پيشينيان يعنى عادت اللَّه بر تعذيب مكذبان و ماكران گذشتگان جارى شده به اينوجه كه هر كه تكذيب رسل و كتب كند و به قصد ابطال آن مكرى كند عذاب بر او نازل سازد و نقمت بر او فرود آيد بجهة جزاى كفر و تكذيب و مكر ايشان * ( فَلَنْ تَجِدَ ) * پس نيابى تو اى محمد ( ص ) * ( لِسُنَّتِ اللَّه ) * مر طريقه و عادت خداى را * ( تَبْدِيلًا ) * بدل كردنى يعنى هيچكس عذاب او را به ثواب بدل نتواند كرد * ( وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّه ) * و نيابى مر سنت خداى را * ( تَحْوِيلًا ) * گردانيدنى يعنى هيچكس عقوبت الهى را از مكذبان و ماكران به ديگرى حواله نتواند ساخت تبديل تصيير شيئى است در مكان غير آن كه در او بوده و تحويل تصيير شيئى است بر خلاف آنچه بوده پس بعد از آن اشتهاد مىكند بر عدم تبديل و تحويل عادات الهى به آنچه كفار مكه مشاهدهء آن ميكردند در مساير خود بشام و يمن و عراق از آثار گذشتگان و علامات هلاك ايشان و ميفرمايد بر سبيل تقرير كه * ( أَ وَلَمْ يَسِيرُوا ) * آيا سير نميكنند اهل مكه كه منكر اهلاك خدااند اهل تكذيب و مكر را از امم ماضيه * ( فِي الأَرْضِ ) * در زمين كه آن مسافت است در ميان شام و يمن و عراق * ( فَيَنْظُرُوا كَيْفَ ) * تا
ببينند در راه شام و يمن و عراق كه چگونه بود * ( عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ ) * سرانجام آنان كه پيش از ايشان بودند يعنى قوم عاد و لوط و ثمود * ( وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ ) * و بودند ايشان سختتر از مكيان * ( قُوَّةً ) * از روى توانايى و با وجود اين از عذاب رهايى نيافتند و آثار ديار هر قوم در ديار ايشان باقيست * ( وَما كانَ اللَّه لِيُعْجِزَه ) * و نيست خداى كه عاجز گرداند او را بسبق و تقويت * ( مِنْ شَيْءٍ ) * هيچ چيز * ( فِي السَّماواتِ ) * در آسمانها * ( وَلا فِي الأَرْضِ ) * و نه در زمين بلكه هر چه خواهد كند و كسى بر او در حكم او پيشى نتواند گرفت و هيچ چيز را از او فوت نتواند ساخت * ( إِنَّه كانَ ) * بدرستى كه او هست * ( عَلِيماً ) * دانا به احوال بندگان و بجميع اشياء * ( قَدِيراً ) * توانا بر همهء چيزها بعد از آن بر سبيل امتنان بر خلقان ميفرمايد كه * ( وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه ) * و اگر مؤاخذه كردى خداى * ( النَّاسَ ) * مردمان را و تعجيل عقوبة كردى بديشان * ( بِما كَسَبُوا ) * بجزاى آنچه كسب كردهاند از شرك و معصيت يا بسبب كردار بد ايشان * ( ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها ) * نگذاشتى بر پشت زمين * ( مِنْ دَابَّةٍ ) * هيچ جنبندهء از آدمان
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 425
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٢٥