و در دوزخ آرام گيريد بسبب نافرمانى كه از شما صادر شده و معاصى كه در دنيا از شما واقع گرديده * ( فَما لِلظَّالِمِينَ ) * پس نيست مر ستمكاران و بيخردان را يعنى مشركان و بت پرستان و كفار مكه كه از روى جهل تكذيب پيغمبر آخر الزمان صلَّى اللَّه عليه و آله مينمودند و از روى عناد و جحود و استكبار در غواية و ضلالة افتاده بودند * ( مِنْ نَصِيرٍ ) * هيچ يارى و ياورى كه عذاب جهنم از ايشان باز دارد و نه فريادرسى كه بفرياد ايشان رسد إِنَّ اللَّه بدرستى كه ايزد سبحانه و تعالى جل جلاله عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ داناى هر پوشيده و عالم بجميع افعال بندگان و اسرار خفيات آسمان و زمين و آنچه در اين هر دو از مخلوقات صادر مىشود پس احوال كفار و مشركان و فرمان نابرندگان و عصيان كنندگان چگونه بر او پوشيده و مخفى خواهد بود و چگونه افعال زشت و عمل تباه ايشان بر او ظاهر نخواهد بود إِنَّه عَلِيمٌ بدرستى كه حضرت ايزد سبحانه و تعالى دانا است بِذاتِ الصُّدُورِ به آن چيزى كه در سينه هاست از اسرار و مضمرات و آنچه در خاطر هر كس خطور كند اين تعليل علم اوست بجميع مغيبات زيرا كه هر گاه حضرت حق جل و علا عالم و دانا باشد بمضمرات صدور الى يوم النشور كه اخفى از همه مغيبات است پس به غير آن اعلم خواهد بود و دانا بجميع اشيا خواهد بود و در كشاف آورده كه ( ذات الصدور مضمر اتها و الذات تانيث ذو و معناه ما يصبح الصدور من المضمرات و ذو ) موضوعست بمعنى صحبت كقوله ( لتغنى عنى ذا آنائك اجمعا اى ما فى آنائك من الشراب لان الشراب يصحب الاناء ) بعد از آن بيان تذكير نعمت خود مىكند بر كافران و به جهت كفر و كفران تهديد ايشان مىكند بقوله * ( هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ ) * اوست آن كس كه گردانيد شما را اى معاشر كفار و اى گروه اشرار كه بدون عصيان چيز ديگر از شما صدور نمييابد * ( خَلائِفَ فِي الأَرْضِ ) * خليفهاى در روى زمين يعنى شما را بجاى پيشينيان چيز ديگر از شما صدور نمىيابد * ( خَلائِفَ فِي الأَرْضِ ) * خليفهاى در روى زمين يعنى شما را بجاى پيشينيان متمكن ساخت و در مقام و ماواى ايشان آرام داد و مقاليد تصرف در زمين بقبضهء اقتدار شما باز داد و سرانجام مهام آن
در كف كفايت شما نهاد و شما متصرف آن گشتيد و شما را بر آنچه در او است از قليل و كثير مسلط گردانيد و منافع و مداخل آن را بر شما مباح گردانيد تا بتوحيد و طاعت و رضاى او و فرمانبردارى او و شكر گذارى او مشغول شويد و سر از طاعت و بندگى او جل سبحانه نپيچيد و اين نعمتى است بغايت بزرگ و موهبتيست بس عظيم كه بقدرت كاملهء خود بشما ارزانى داشته و قتاده گفته كه شما را گردانيد امتى بعد از امتى و قرنى بعد از قرنى و قول اول اصح و اوضح است و بطريقهء عقل درست و استوار است و دال بر اولويت معنى
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 419
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤١٩