شدگان يعنى كفار امر آخرت را بامر دنيا قياس كردند گفتند به جهت آنكه خداى ما را نعم عظيمه در دنيا كرامت كرده پس در آخرت ما را بمحنت عذاب و عقوبت خوار نخواهد ساخت و ندانستند كه اعطاى نعمت به جهت آنست كه تا بر آن شكر گذارى كنند و اطاعت منعم خود نمايند بجهة اكرام و تفضيل معطى له و استحقاق او به آن و يا آنكه ايشان منكر اصل عذاب شده گفتند عذابى نخواهد بود تا به آن معذب شويم حقتعالى در اين آيه تنبيه پيغمبر خود فرموده بر آنكه اهل قريهء او كه كفار مكهاند بر طريق امم سابقه سلوك ميكنند و اشاره نموده به آنكه اتباع انبياى سابق فقرا و اوسط الناس بودهاند نه اغنيا و بعد از ذكر قول كفار كه آن عدم تعذيب ايشانست در آخرت به جهت عناى ايشان در دنيا و مزيت فضل و شرافت ايشان در آن ميفرمايد كه * ( قُلْ ) * بگو اى محمد در رد كفار كه * ( إِنَّ رَبِّي ) * بدرستى كه پروردگار من * ( يَبْسُطُ الرِّزْقَ ) * گشاد ميگرداند روزى را * ( لِمَنْ يَشاءُ ) * براى هر كه ميخواهد از اهل شرك و معصيت بمشيت و مصلحت خود نه براى كرامت ايشان * ( وَيَقْدِرُ ) * و تنگ ميگرداند بر هر كه ميخواهد از اهل ايمان و عبادت به حكمت خود نه به جهت مذلت بنده و شايد كه قضيه بر عكس اين شود و همه بر وفق حكمت و مصلحت است * ( وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ ) * و لكن بيشتر مردمان * ( لا يَعْلَمُونَ ) * نمىدانند و گمان مىبرند كه كثرت اموال و اولاد براى شرف و كرامتست و بسيار هست كه بسط ارزاق به جهت استدراج است و ايشان از آن غافل و جاهل و بعد از آن تصريح به اين معنى كرده ميفرمايد
كه * ( وَما أَمْوالُكُمْ ) * نيست مالهايى كه بشما دادهايم * ( وَلا أَوْلادُكُمْ ) * و نه فرزندانى كه بشما ارزانى داشتهايم * ( بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ ) * آن چيزى كه نزديك گرداند شما را * ( عِنْدَنا ) * نزديك ما * ( زُلْفى ) * نزديك گردانيدنى چه تقرب باعمال صالحه مىباشد و شما را آن نيست ذكر التي كه براى تانيث است باعتبار آنست كه مراد جماعت اموال و جماعت اولاد است و جمع مكسر مطلقا خواه عقلا باشد و خواه غير عقلا در حكم تانيث است و ميشايد كه التي صفت خصلت محذوف باشد يعنى نيست اموال و اولاد خصلتى كه موجب نزديكى نباشد به خدا و زلفى و زلفة مانند قربى و قربة است و در محل نصب است اى يقربكم قربة كقوله انبتكم نباتا و قوله * ( إِلَّا مَنْ آمَنَ ) * استثنا است از ضمير خطاب و تقدير اينست كه الاموال و الاولاد لا تقرب اهدا منكم الا من آمن يعنى اموال و اولاد هيچكس را نزديك نميگرداند به خدا مگر كسى را كه بگرود به خدا * ( وَعَمِلَ صالِحاً ) * و بكند كارى كه صلاحيت قبول داشته باشد يعنى اموال خود را نفقه نمايد در راه خداى تعالى و اولاد خود
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 374
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٧٤