و حفصه
و ام سلمه و زينب بودند * ( وَمَنِ ابْتَغَيْتَ ) * و هر كه را خواهى كه باز طلبى و دلجويى كنى * ( مِمَّنْ عَزَلْتَ ) * از آنها كه با كرانه رفته از ايشان و ارجا كرده در مضاجعه يا مطلقه رجعيه گردانيده * ( فَلا جُناحَ عَلَيْكَ ) * پس هيچ گناهى نيست و تنگى بر تو در اين ابتغا و در وسيط گفته كه وجوب قسم بدين آيه از آن حضرت ساقط شده و برخى يرجى ميخواند بيا كه همان بمعنى تاخير است ( يق ارجئت بالهمزة و ارجيت به غير همزه اذا اخرت ) * ( ذلِكَ ) * اين تفويض امر ايشان بمشيت تو در اختيار ارجا و ايوا بر طريق تسويه بدون اختصاص آن ببعضى دون بعضى * ( أَدْنى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ ) * نزديكتر است به آنكه روشن شود چشمهاى ايشان * ( وَلا يَحْزَنَّ ) * و اندوهناك نشوند * ( وَيَرْضَيْنَ ) * و خشنود باشند * ( بِما آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ ) * به آنچه دهى ايشان را همهء ايشان يعنى چون دانستند كه آنچه تو ميكنى دربارهء ايشان از ارجا و ايوا و عزل و ابتغاء بر طريقهء سويه است بدون ترجيح بعضى دون بعضى در اين باب و مع ذلك آن بفرمان خداست ملول نميشوند و گردن مينهند * ( وَاللَّه يَعْلَمُ ) * و خدا ميداند * ( ما فِي قُلُوبِكُمْ ) * آنچه در دلهاى شما است پس اجتهاد كنيد در احسان اين وعيد است كسى را كه راضى نباشد به آنكه خداى تعالى آن را بمشيت رسول تفويض كرده * ( وَكانَ اللَّه ) * و هست خدا * ( عَلِيماً ) * دانا بضماير بندگان * ( حَلِيماً ) * بردبار كه تعجيل نكند بعقوبت مجرمان در مجمع آورده كه در معنى ارجا و ايوا مفسران را چند قول است قتاده گفته كه مخيرى در اينكه تاخير و تبعيد كنى از مضاجعه هر كه را خواهى و بفراش خود طلبى هر كرا خواهى يعنى حقتعالى مباح ساخته براى تو كه قسم ميان ازواج منوط بمشيت تو باشد و جبائى و ابو مسلم بر اينند كه مراد اينست كه جايز است ترا كه عزل كنى از ايشان هر كه را خواهى بدون طلاق ورد كنى به خود بعد از عزل هر كرا خواهى يعنى رجوع نمايى بدون تجديد عقد و ابن عباس فرموده كه مراد آنست كه طلاق دهى هر كه را خواهى و نگاهدارى هر كه را اراده كنى و حسن گفته كه ترك كنى نكاح هر كه را خواهى از زنان امت خودت و بنكاح درآرى هر كه را خواهى از ايشان و از حسن مرويست كه هر گاه آن حضرت خطبه زنى كردى غير را نرسيدى كه خطبه كند تا آن كه متزوج شود به او يا ترك او گيرد و زيد ابن اسلم گفته كه قبول كنى هر كه را خواهى از مؤمنان كه نفس خود را به تو مىبخشد و او را در فراش خود جاى دهى و ترك كنى هر كه را خواهى از ايشان و قبول هبهء ايشان نكنى و طبرسى از ابو جعفر و ابو عبد اللَّه عليه السّلام نقل مىكند كه
من ارجى لم نكح و من اوى فقد نكح
هر كه را از زنان واهبه كه ارجا نمودى نكاح نكردى و هر كه را ايوا
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 312
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣١٢