را يعنى به گوش فهم استماع نميكنند تا متعظ و منزجر شوند و بعد از آن بر طريق ديگر تنبيه كفار مكه مىكند بقوله * ( أَ وَلَمْ يَرَوْا ) * آيا نمىبينند و نميدانند * ( أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ ) * آن را كه ما ميرانيم آب را يعنى باران و سيل را ميفرستيم * ( إِلَى الأَرْضِ الْجُرُزِ ) * بسوى زمين خالى از گياه ( فى المجمع الجرز الارض اليابسة النبى ليس فيها بنات لانقطاع الامطار عنها و اشتقاقه من قولهم سيف جراز اى قطاع لا يبقى شيئا الا قطعه و ناقة جراز اذا كانت تاكل كل شيئى فلا تبقى شيئا الا قطعته بقيها و رجل جروز اى اكول و فى الكشاف الجرز الارض التي جرز بناتها اى قطع اما العدم الماء و اما لانه رعى و ازيل و لايق للتى لا تنبت كالسباع جرز ) و دال بر اين قول است قوله * ( فَنُخْرِجُ ) * پس بيرون آوريم از او * ( بِه ) * به آب باران * ( زَرْعاً ) * كشت زارى و گويند جرز اسم موضعى است در ولايت يمن كه آب جويها بدان نميرسد و حقتعالى باران بدان زمين خشك مىرساند و از آن زراعات و اشجار و ساير نباتات حاصل مىشود * ( تَأْكُلُ مِنْه ) * مىخورند از آن زرع * ( أَنْعامُهُمْ ) * چهارپايان ايشان يعنى از كاه زرع و گياه و برگ درخت * ( وَأَنْفُسُهُمْ ) * و ميخورند ايشان يعنى از دانه و ميوهء آن * ( أَ فَلا يُبْصِرُونَ ) * آيا نمىبينند اثر اين قدر
ترا تا استدلال كنند بر كمال قدرت حق و بدانند كه آنكه قادر است بر انبات زرع از زمين خشك قدرت دارد بر احياى مردمان بعد از موت * ( وَيَقُولُونَ ) * و ميگويند كفار مكه * ( مَتى هذَا الْفَتْحُ ) * كى باشد اين فتح كه مؤمنان ميگويند ان اللَّه استفتح لنا على المشركين يعنى كافران از روى استبعاد و استعجال سخن ميكردند در باب نزول عذاب بر ايشان و به اصحاب ميگفتند كه اين فتحى كه وعده ميدهيد كى خواهد بود زود بما نمائيد * ( إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ ) * اگر هستيد راست گويان در وعدهء خود مراد فتح مكه است و نزد سدى حكيم به عذاب ايشان در دنيا است در روز بدر و مجاهد گفته كه مراد حكم است به ثواب و عقاب در روز قيامت چه آن روز فصلست ميان مؤمنان و اعداى ايشان و روز حكومت و قضا ميان ايشان و روز نصرت مؤمنان بر كافران پس فتح بمعنى حكم باشد كقوله رَبَّنَا افْتَحْ بَيْنَنا و چون غرض ايشان از سؤال وقت فتح استعجال ايشان بود بر وجه تكذيب و استهزاء تعيين وقت از اين جهت حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله به اين خطاب مخاطب شد كه * ( قُلْ ) * بگو اى محمد صلَّى اللَّه عليه و آله در جواب ايشان كه بر وجه استهزاء استعجال ميكنند * ( يَوْمَ الْفَتْحِ ) * روز فتح مكه يابد يا روز فصل كه آن حكم به ثواب و عقاب و نصرت اولياء است است بر اعداء * ( لا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * سود نخواهد داشت آنها را كه نگرويدهاند * ( إِيمانُهُمْ ) * گرويدن ايشان يعنى
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 244
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٤٤