بيرون آورده از صلب * ( مِنْ ماءٍ مَهِينٍ ) * از آبى ضعيف و خوار يعنى نطفهء كه در نهايت حقارت و مهانت است و تسميهء ذرية بنسل به جهت آنست كه كه ايشان منسولند يعنى منفصل و مخرج از ارو نحوه قولهم ( للولد ) سليل و انجيل و تسميهء نطفه بسلالة به جهت انسلال آنست از صلب * ( ثُمَّ سَوَّاه ) * پس تسويه و تقويم فرمود او را بتصوير اعضاى او يعنى قالب او را براستتر و خوبتر وجهى بياراست * ( وَنَفَخَ فِيه مِنْ رُوحِه ) * و دميد در او از روح خويش اضافه روح به خود به جهت تكريم و تشريف آدمست و اظهار اينكه وى مخلوقى شريف و عجيب است و او را شان و مرتبه ايست كه مناسبت دارد به حضرت ربوبيت و به جهت اينست كه حضرت امير المؤمنين ( ع ) فرموده كه
من عرف نفسه فقد عرف ربه
و يا به جهت اشعار به آنكه عجايب و غرايب در ذات او بر وجهيست كه هيچكس بكنه آن راه نميبرد مگر او سبحانه كقوله وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي كانه قال و نفخ فيه من الشيء الذى اختص هواه و بمعرفته و بعد از آن خطاب بذريه او كرده ميفرمايد * ( وَجَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ ) * و گردانيد يعنى آفريد براى شما گوش را كه ميشنويد * ( وَالأَبْصارَ ) * و ديدها تا مىبينيد * ( وَالأَفْئِدَةَ ) * و دلها تا در مىيابيد * ( قَلِيلًا ما تَشْكُرُونَ ) * در زمان اندك سپاسگزارى ميكنيد و يا شكر ميكنيد شكرى اندك بر چنين نعمتها يعنى چنان كه بايد و سزد بشكر گذارى اين نعم قيام نمينمائيد و ما زايده است براى تاكيد قلت و يا مصدريه اى زمانا قليلا با شكرا قليلا شكركم
* ( وَقالُوا ) * و گفتند منكران بعث چون ابى ابن خلف و امثال آن از روى انكار و جحود * ( إِذا ضَلَلْنا ) * آيا چون گم شويم * ( فِي الأَرْضِ ) * در زمين يعنى خاك شويم و با زمين آميخته گرديم چنان كه اعضاى ما از اجزاى خاك متميز نباشد و يا غايب گرديم در زمين بدفن اول ماخوذ است از ( يضل الماء فى اللبن اذا لم يتميز اجزائه ) و دوم از ضلت الدابة اذا غابت * ( أَ إِنَّا ) * تكرير استفهام براى مبالغه است در انكار يعنى آيا ما اين هنگام كه با خاك برابر شده باشيم و يا در آن پنهان گشته * ( لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ) * در آفرينش تو خواهيم بود يعنى هرگز ما مبعوث نشويم بعد از آنكه خاك گشته باشيم و قوله اذا ضللنا متعلقست به نبعث او نجد خلقا كه دال است بر آن قوله * ( أَ إِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ ) * * ( بَلْ هُمْ ) * بلكه ايشان * ( بِلِقاءِ رَبِّهِمْ ) * به رسيدن بجزاى پروردگار خود در آخرت * ( كافِرُونَ ) * ناگرويدگانند و بتلقى ملك الموت و بعث و آنچه بعد از آنست از ثواب و عقاب و غير آن ايمان ندارند اين اضرابست از
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 229
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٢٩