* ( وَلا تُجادِلُوا ) * و جدال مكنيد و منازعت منمائيد * ( أَهْلَ الْكِتابِ ) * با اهل كتاب يعنى نصارى و يهود * ( إِلَّا بِالَّتِي هِيَ ) * مگر بخصلتى كه آن * ( أَحْسَنُ ) * نيكوتر است مراد آنست كه از روى لطف و رفق محاجه نمائيد با ايشان تا ايمان آرند و نزد بعضى مراد از اهل كتاب اهل معاهده و جزيهاند يعنى خشونت ايشان را بخوش خويى مقابله كنيد و غضب ايشان بحلم و مشاغبه را بنصح و نزد مجاهد اين آيه منسوخست بآية السيف زيرا كه هيچ مجادله اشد از مقاتله نيست و جواب از اين آنست كه مقاتله آخر دوا است يعنى قبل از زمان مقاتله خشونت ايشان را بلين مقابله نمائيد چه اول دعوت ميبايد كرد ايشان را بحجت گرفتن و يا راه حق خواندن و بعد از عدم قبول قتال كردن و مجادله بر وجه احسن به جهت آنست كه تا بايمان نزديك شوند و اصل جدل قتلست يعنى باز گردانيدن خصمان از مذهبش بطريق محاجه و در اين آيه دلالتست بر وجوب دعوت به خدا بر احسن وجوه و اطيب آن و استعمال قول جميل در نتيجه بر آيات و حجج و گويند مراد نصارى اهل نجرانند كه حقتعالى اهل ايمان را امر نموده بمجادلهء ايشان بر وجه احسن * ( إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ ) * مگر آنان كه ستم كردند از ايشان يعنى ابتدا بقتال كردند پس شما نيز در مقابلهء آن مقاتله كنيد چه لطف و مدارا بايشان فايده نميدهد و يا كسانى كه عهد بشكستند و يا جزيه باز گرفتند و گفتهاند كه ظالمان از اهل كتاب آنهااند كه اثبات ولد ميكنند مر خداى را و گويند يَدُ اللَّه مَغْلُولَةٌ و يا آنان كه افراط كردند در اعتداد و عناد و كتمان نعت پيغمبر كردند و يا در ايذاء آن حضرت كوشيدند و بعد از آن بيان خصلت احسن مىكند بقوله * ( وَقُولُوا ) * و بگوئيد بايشان كه بصدق تمام * ( آمَنَّا ) * ايمان آوردهايم * ( بِالَّذِي أُنْزِلَ ) * به آن چيزى كه فرستاده شده است * ( إِلَيْنا ) * بسوى ما يعنى قرآن * ( وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ ) * و آن چيزى كه فرستاده شده است بشما يعنى تورية و انجيل و زبور * ( وَإِلهُنا ) * و خداى ما * ( وَإِلهُكُمْ ) * و خداى شما * ( واحِدٌ ) * يكيست * ( وَنَحْنُ لَه ) * و ما مر خداى خود را * ( مُسْلِمُونَ ) * گردن نهادگانيم و مخلصان و موحدان اين تعريضيست به آنكه ايشان اتخاذ ارباب مىكنند از احبار و رهبان از ابو سلمه روايتست كه يهودان تورية ميخواندند بعبرانى و تفسير مىكردند به عربى براى مسلمانان پيغمبر ( ص ) فرمود كه
لا تصدقوا اهل الكتاب و لا تكذبوهم و قولوا آمنا باللَّه و برسله فان قالوا باطلا لم تصدقوهم و ان قالوا حقا لم تكذبوهم
يعنى تصديق و تكذيب مكنيد اهل كتاب را و بگوئيد
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 143
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٤٣