نميكند * ( رَبِّي ) * پروردگار من بر طريق آن يا بجهة آن مهتدى نشود به آن و راه نيابد * ( وَلا يَنْسى ) * و فراموش نميكند هيچ چيز را چه نسيان و ضلال بر عالم بالذات محالست يعنى دانش او بهمهء اشيا احاطه نموده و من بندهام مثل شما نميدانم مگر آنچه علام الغيوب مرا از آن خبر دهد و از ابن عباس منقولست كه ( معناه لا يترك من كفر به حتى ينتقم منه و لا يترك من وحده حتى يجازيه ) يعنى وا نميگذارد كسى را كه بوحدانيت او نگرويده تا آنكه انتقام از او بكشد و ترك نمىكند كسى را كه او را بيگانگى دانسته باشد تا آنكه پاداش او بدهد و محتملست كه مراد فرعون از اين سؤال استبعاد او باشد باحاطهء قدرت او سبحانه بهمهء اشيا و تخصيص ابعاض آن بصور و خواص مختلفه بجهة اين باشد كه آن مستدعى علم او است بتفاصيل اشيا و جزئيات آن يعنى قرون ماضيه با وجود كثرت عدد و تمامى مدة و تباعد اطراف چگونه علم او احاطه كرده باشد بايشان و باجزا و احوال ايشان وا رسيده پس مراد از جواب آن
باشد كه علم او تعالى محيط است بهمهء آن و مثبت و محصل نزد او و خطا و نسيان بگرد سرادق علم او راه ندارد تا موجب نقص او گردد و گفتهاند كه مراد فرعون استفسار قيامت بود و معنى اينست كه چيست حال گذشتگان كه برانگيخته نميشوند موسى على نبينا و عليه السلم جواب داد كه آن را جز خداى من كسى ديگر نميداند و باز بسر همان سخن اول رفت كه وصف حق سبحانه ميكرد و گفت پروردگار من * ( الَّذِي جَعَلَ ) * آن كسى است كه گردانيد * ( لَكُمُ الأَرْضَ ) * براى شما زمين را * ( مَهْداً ) * فرش گسترده شده كه بر آن مىنشينيد و مسكن ميسازيد و ميتواند بود كه الذى صفة ربى باشد يا منصوب بر مدح و مهد مصدر است بمعنى مفعول يعنى ممهود و يا بمعنى گهواره يعنى زمين را گردانيديم براى شما مانند گهواره تا آنكه آرام گيريد در آن هم چنان كه طفل در گهواره آرام ميگيرد * ( وَسَلَكَ لَكُمْ ) * و پيدا كرد براى شما * ( فِيها ) * در زمين * ( سُبُلًا ) * راهها را در ميان كوه ها و بيابانها تا از زمينى و از بلده ببلدهء رويد براى مصالح و مقاصد و مطالب خود * ( وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ) * و فرو فرستاد از آسمان * ( السَّماءِ ) * آبى كه بارانست * ( فَأَخْرَجْنا بِه ) * پس بيرون آورديم بسبب آن التفات از غيبت بتكلم بر سبيل حكاية از كلام حقتعالى بجهة تنبيه است بر ظهور آنچه در او است از دلالات واضحه بر كمال قدرت حكمت و ايذان به آنكه او سبحانه مطاع على الاطلاقست و همهء اشياى مختلفه و اجناس متفاوته منقاد مشية او و نظير اينست قوله تعالى أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللَّه أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَخْرَجْنا بِه ثَمَراتٍ مُخْتَلِفاً أَلْوانُها و قوله أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِه حَدائِقَ و اين
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 474
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٧٤