مرا يعنى به جهت فرط عناد و جحودى كه دارند تاب آن ندارند كه آن را بشنوند و گويند مراد قرآنست يعنى در قرآن و آيات آن نظر نكردند و نشنيدند خلاصهء معنى آنست كه چون ايشان از فرط معانده و جحود نظر در آيات خدا نميكنند و آن را بسمع قبول نميشنوند پس گوييا در چشمهاى ايشان پوششى است و در گوشهاى ايشان گرانى كه به جهت آن نميتوانند ديد و نميتوانند شنيد * ( أَ فَحَسِبَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * آيا ميپندارند آنان كه نگرويدند * ( أَنْ يَتَّخِذُوا عِبادِي ) * آنكه فرا گيرند بندگان مرا يعنى عيسى و عزير و ملائكه * ( مِنْ دُونِي ) * بجز از من * ( أَوْلِياءَ ) * دوستان يعنى معبودان كه نفع رسانند ايشان را حذف مفعول ثانى به جهت قرينه است مانند حذف خبر مبتدا پس مراد آنست كه آيا ميپندارند كافران كه فرا گرفتن ايشان بندگان مرا بخدايى نفع خواهد رسانيد استفهام بمعنى انكار است يعنى اتخاذ ايشان جمعى را به معبوديت هيچ سود نخواهد داشت ايشان را و بروايت ابن عباس مراد به عبادى شياطين و اصناماند لقوله وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه الخ * ( إِنَّا أَعْتَدْنا جَهَنَّمَ ) * بدرستى كه ما آماده كرديم دوزخ را براى ناگرويدگان * ( لِلْكافِرِينَ نُزُلًا ) * منزلى و ماوايى و يا آن چيزى را كه براى نزول مهمانان مهيا كند و بنا بر اين معنى در اين تهكم است و تنبيه بر آنكه ايشان را عذابهاى خواهد بود كه دوزخ در پيش آن چيزى محقر باشد * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) * ( هَلْ نُنَبِّئُكُمْ ) * آيا خبر كنم شما را * ( بِالأَخْسَرِينَ أَعْمالًا ) * به زيانكارترين مردمان از روى كردارها * ( الَّذِينَ ضَلَّ ) * خبر مبتداء محذوفست يعنى زيانكارترين مردمان در كردار آناناند كه گم شد و ضايع گشت * ( سَعْيُهُمْ ) * شناختن ايشان بعملهاى نيكو نما * ( فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ) * در زندگانى دنيا چون كشيشان و رهبانان كه اكثر اوقات در ديرها بصلاة و صيام ميگذرانند و بسبب كفر همهء آن عملها باطلست و هيچ ثوابى بر آن مترتب نميشود زيرا كه قبول عمل صالح فرع ايمانست و گفتهاند مراد از اين طايفه خوارجاند ابو الطفيل روايت كند كه عبد اللَّه گواه از امير المؤمنين ( ع ) اين آيه پرسيد فرمود هل حرورايند يعنى خوارج و بعد از آن فرمود
انت و اصحابك منهم
تو و ياران تو از ايشاناند و عياشى نيز باسناد خود آورده كه امير المؤمنين ( ع ) در تفسير اين آيه فرمود
اولئك اهل الكتاب كفروا بربهم و ابتدعوا فى دينهم فحبطت اعمالهم و ما اهل النهروان منهم ببعيد يعنى الخوارج
و گويند مراد ارباب بدعتند يا جميع كه عمل بريا و سمعه كنند و يا به آن عجب كنند و اشهر آنست كه از كفار صله رحم و اطعام فقرا و عتق رقاب واقع مىشود حقتعالى ببطلان آنها حكم كرده فرمود كه * ( وَهُمْ
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 372
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٧٢