پس وقت ممتد باشد از زوال تا نصف شب و باجماع نهايت وقت اداء ظهرين غروبست پس اوقات صلاة اربع موسع باشد به اين وجه كه از زوال تا غروب وقت اداء ظهرين باشد بر سبيل وجوب و از غروب تا نصف شب وقت اداء عشائين بر وجه وجوب و ابو حنيفه در اين مخالفه كرده و گفته وجوب مختص است به آخر وقت زيرا كه مكلف مخير است قبل از اين و تخيير منافى وجوب است و جواب از اين آنست كه تخيير منافى وجوب نيست بلكه منافى وجوب مضيق است نه موسع و معنى تخيير عزم است بر اتيان به آن و يا متعلق مىشود وجوب در جزئيات وقت بايقاع آن بر سبيل تخيير هم چنان كه در واجبات مخبره سوم در آيت دلالتست بر آنكه ظهر صلاة اوليست زيرا كه انتهاى مستدعى ابتداست و آن دلوكست چهارم آنكه آخر وقت عشا نصف ليلست زيرا كه غسق بمعنى شدت ظلمت است و اين مرويست از صادقين ( ع ) پنجم قرآن فجر اشاره به نماز صبح است از قبيل تسميه كل باسم جزء و بعضى از حنفيه گفتهاند كه اين دليلست بر ركنيت قرائت هم چنان كه دلالت مىكند تسميه آن به ركوع و سجود بر ركنيت آن و اين مرجوح است به آنكه تسميه لغويست و ركنيت ركوع و سجود شرعيست و مستفاد از دليل خارج پس بحسب لغة هيچ كدام از قرائت و ركوع و سجود دلالت بر ركنيت نداشته باشند از جابر انصارى مرويست كه من رسول را با جمعى اصحاب بضيافت خواندم چون طعام بخوردند وقت زوال بود آن حضرت از منزل من بيرون آمد و گفت
اخرجوا فهذا حين دلكت الشمس
اين آن وقت است كه آفتاب بر زوال رسيده و به صحت رسيده كه حضرت رسالت ( ص ) فرمود كه چون جبرئيل مرا تعليم نمازهاى پنجگانه ميكرد ابتدا به نماز پيشين كرد و من تبعيت او ميكردم چون سايه هر چيزى مثل آن چيز باشد آمد و نماز پسين بگذارد و من در پس او نماز ميكردم چون وقت غروب شد نماز شام بگذارد چون دو دانگ از شب بگذشت نماز خفتن ادا كرد و چون روز روشن شد نماز صبح بگذارد و گفت اى محمد ( ص ) اين نماز پيغمبرانيست كه پيش از تو بودند و روز ديگر نمازهاى پنجگانه را در اواخر وقت آن ادا كرد من دانستم كه وقت ظهرين از زوال پيشين است تا غروب و عشائين از غروب تا نصف شب و صبح تا طلوع آفتاب عياشى به اسناد خود از عبيد بن زراره نقل كرده از ابو عبد اللَّه ( ع ) كه آن حضرت در اين آيه فرموده كه
ان اللَّه افترض اربع صلوات اولها وقتها من زوال الشمس الى انتصاف الليل منها صلوتان اول وقتيهما من عند الزوال الى غروبها و منها صلوتان اول وقتيهما غروب الشمس الى انتصاف الليل
و بعد از امر بوجوب نماز پنجگانه به نماز شب ترغيب ميفرمايد كه افضل نوافل يوميه است و ميفرمايد * ( وَمِنَ اللَّيْلِ ) * و بعضى از شب * ( فَتَهَجَّدْ ) * پس بيدار شو * ( بِه ) * به قرآن يعنى به نماز شب * ( نافِلَةً لَكَ ) * در حالتى كه فريضهء زائده است براى تو بر صلاة مفروضه يا فضليست مر تو را جهت اختصاص وجوب آن به تو چه آن بر امت تو مندوب
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 297
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٩٧