كفار و آزار فجار درشتى نكنند بلكه بگويند
با ايشان كه يهديكم اللَّه و گويند كلمه احسن شهادتين است و هر كلمه كه مندوب اليه است و محققان گفتهاند كه كلمه احسن آنست كه كسى را ياد نكنند مگر بر نيكويى و اگر درشتى كند در برابر آن به نرمى سخن گويند و نظير اينست فَبَشِّرْ عِبادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَه * ( إِنَّ الشَّيْطانَ ) * بدرستى كه ديو سركش * ( يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ ) * دشمنى مىافكند ميان آدميان پس ممكنست كه درشتى كردن بازاى درشتى موجب ستيزه و عناد گردد و آن صورت بازدياد فتنه و افساد كشد * ( إِنَّ الشَّيْطانَ كانَ ) * بدرستى كه شيطان هست * ( لِلإِنْسانِ ) * مر آدميان را * ( عَدُوًّا مُبِيناً ) * دشمنى آشكارا هرگز صلاح او نجويد و جز به هلاكت او نكوشد * ( رَبُّكُمْ أَعْلَمُ ) * اين تفسير كلمهء احسن است و ما بينهما اعتراض است يعنى اى مؤمنان بگوئيد بكافران كه در مقابله گفتار احسن ايشان قايل شويد بقول احسن كه پروردگار شما داناتر است به حال شما * ( إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ ) * اگر خواهد ببخشد بر شما و عذاب دنيا را از شما تأخير كند * ( أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ ) * يا اگر خواهد عذاب كند شما را پس مشيت متعلق به عذاب دنيا است و در تعذيب آخرت حكم مطلق است و يا مؤمنان را ميفرمايد كه اگر حكم الهى تقاضا كند شما را از جور كفار برهاند و اگر نه بجهة تخليه كفار ايذا و آزار بشما رساند و آن موجب مزيت ثواب و ازدياد رفعت درجات شما باشد * ( وَما أَرْسَلْناكَ ) * و نفرستاديم تو را كه محمدى ( ص ) * ( عَلَيْهِمْ ) * بر كافران * ( وَكِيلًا ) * نگه بانى كه ايشان را از كفر نگاه دارى و بجبر و قهر بر اسلام دارى يا پابندانى كه ضامن ايشان شوى و اگر خطاب با مؤمنان است معنى آنست كه نفرستاديم تو را بر مؤمنان كفيل كه ضامن اعمال ايشان باشى يعنى مؤاخذه نخواهى شد بگفتار و كردار ايشان و بر تو همين تبشير و انذار است پس اصحاب خود را باقوال و افعال حسنه امر كن و با كفار مدارا كن * ( وَرَبُّكَ أَعْلَمُ ) * و آفريدگار تو داناتر است * ( بِمَنْ فِي السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * به آن كسى كه در آسمان و زمين است يعنى احوال ايشان داند و مصلحت ايشان فرو نگذارد و در انوار گفته كه قريش استبعاد كردند كه چرا يتيم ابو طالب پيغمبر باشد و برهنه و گرسنه چند متابعت او كنند حق تعالى اين آيه فرستاد كه ما داناتريم باهل آسمان و زمين هر كه را خواهيم براى نبوت برگزينيم * ( وَلَقَدْ فَضَّلْنا ) * و بدرستى كه افزونى داديم * ( بَعْضَ النَّبِيِّينَ ) * بعضى پيغمبران را * ( عَلى بَعْضٍ ) * بر بعضى ديگر بفضايل نفسانى و اجتناب از رذايل جسمانى بكثرت مال و بسيارى اتباع چنانچه ابراهيم را بخلة و موسى را به
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 281
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٢٨١