چون بيايد وقت مقدر ايشان براى عقوبت يا در رسد وقت مرگ ايشان * ( لا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً ) * باز پس نيايند ساعتى از آن * ( وَلا يَسْتَقْدِمُونَ ) * و پيشى نگيرند ساعتى بر آن بلكه بميرند يا معذب شوند در همان لحظه * ( وَيَجْعَلُونَ لِلَّه ) * و حكم ميكنند مر خداى را يعنى براى او * ( ما يَكْرَهُونَ ) * آنچه نميخواهند و كراهت دارند كه براى ايشان باشد يعنى دختران يا شركت در مهترى و سردارى * ( وَتَصِفُ ) * و با وجود اين وصف ميكنند * ( أَلْسِنَتُهُمُ الْكَذِبَ ) * زبانهاى ايشان دروغها را يعنى ميگويند * ( أَنَّ لَهُمُ الْحُسْنى ) * آنكه ايشان را است بهشت يا مثوبتى نيكو چه هر يك از كافران ميگفتند كه ان رجعت الى ربى ان لى عنده للحسنى يعنى اگر فرضا رجوع ما با خداى باشد ما را بنزديك او مرتبه نيكو خواهد بود حقتعالى رد قول ايشان و اثبات ضد آن كرده فرمود كه * ( لا جَرَمَ ) * حقا كه واجب و لازم است كه فرداى قيامت * ( أَنَّ لَهُمُ النَّارَ ) * بدرستى كه باشد مر ايشان را دوزخ * ( وَأَنَّهُمْ مُفْرَطُونَ ) * و بتحقيق كه ايشان پيش داشته شوند به آتش دوزخ يعنى قبل از همه ايشان بدوزخ شتابند اشتقاق ان از فرط است يقال افرطت فى طلب الماء اذا قدمته و ابن عباس فرموده كه معنى آنست كه ايشان منسيان و
متروكان باشند در آتش يعنى حق تعالى ايشان را در دوزخ بگذارد و هرگز ايشان را از آن بيرون نيارند هم چنان كه كسى چيزى را فراموش كند و هرگز بخاطرش نرسد بنا بر اين مشتق است از ( افرطت فلانا خلفى اذا خلفنه و نسينه ) بعد از آن از مال كار كفار خبر ميدهد به جهت تسليه حضرت رسالت ( ص ) و ميفرمايد كه * ( تَاللَّه لَقَدْ أَرْسَلْنا ) * به خدا كه ما بتحقيق فرستاديم پيغمبران را * ( إِلى أُمَمٍ ) * بسوى امتانى كه بودند * ( مِنْ قَبْلِكَ ) * پيش از تو * ( فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ ) * پس بياراست براى ايشان ديو سركش كه ابليس است * ( أَعْمالَهُمْ ) * كردارهاى ايشان را تا به جهت آن اقدام نمودند بر قبايح و كافر شدند برسولان و تكذيب ايشان كردند * ( فَهُوَ ) * پس شيطان * ( وَلِيُّهُمُ الْيَوْمَ ) * دوست ايشان است امروز يعنى در دنيا و تعبير از دنيا بيوم به جهت سرعت زوال آنست و يا هنگامى كه اعمال قبيحه را در نظر ايشان بيار است و ايشان تابع او شدند دوست ايشان شد و يا روز قيامت قرين و يار و مصاحب ايشان باشد در دوزخ پس آية حكايتست از حال ماضيه يا مستقبله و يا آنكه ضمير راجع بقريش باشد يعنى شيطان مزين ساخت افعال قبيحه را در نظر كفره كه پيش از كفار مكه بودند امروز با كافران زمان تو دوستى مىكند و به همان نوع عملهاى زشت را در
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 199
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٩٩