و حال آنكه او است كه آفريدگارتست و بعد از آن فرزند خود را بكشى از ترس آنكه با تو طعام خورد و پس از آن با زن همسايه خود زنا كنى چه اينها بزرگترين گناهانند * ( وَلِلَّه الْمَثَلُ الأَعْلى ) * و مر خداى را است صفت كه آن وجوب ذاتيست و غناى مطلق وجود شامل و تقدس از صاحبه و ولد كه از صفات مخلوقست * ( وَهُوَ الْعَزِيزُ ) * و او غالبست و قادر بر هلاك كفار * ( الْحَكِيمُ ) * حكم كننده بمهلت ايشان تا وقت معلوم چه او متفرد است بكمال قدرت و حكمت اين آيه منافى آيه فَلا تَضْرِبُوا لِلَّه الأَمْثالَ نيست زيرا كه مراد از اين تشبيه كفار است خداى را به چيزى از ممكنات و مراد به * ( الْمَثَلُ الأَعْلى ) * وصف او است بصفات كمال و نعوت جلال حاصل كه مراد به مثل الاعلى مضروب است به حق و بقوله فَلا تَضْرِبُوا لِلَّه الأَمْثالَ مضروبه بباطل * ( وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّه النَّاسَ ) * و اگر بگيرد خدا مردمان را يعنى كافران را * ( بِظُلْمِهِمْ ) * بستم يعنى بكفر و معاصى ايشان كه تعدى است از طريق حق * ( ما تَرَكَ عَلَيْها ) * نگذارد و بر روى زمين * ( مِنْ دَابَّةٍ ) * هيچ جنبنده از اهل شرك و عصيان بشومى كفر و معصيت اضمار بدون ذكر مرجع به جهت دلالت ناس و دابه است بر آن و چون اهلاك غير عصاة بسبب عصيان عصاة ظلم است و حقتعالى از آن منزه و مبرا است پس دابه را تخصيص ميبايد كرد بهر جنبنده از اهل تكليف كه مباشر كفر و عصيان شده باشد چنان كه صاحب مجمع فرموده كه اى لما ترك من وجه الارض احدا ممن يستحق ذلك من الظالمين و در انوار نيز گفته كه من دابة ظالمة و صاحب كشاف از ابن عباس روايت كرده كه ما من دابة اى ما من مشركه يدب عليها و مراد آنست كه اگر خدا مردمان را بكفر هلاك كردى ايشان را فرزندى باقى نماندى و مقوى اطلاق صحة دابه است بر انسان قوله إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّه الَّذِينَ كَفَرُوا و سدى و عكرمه در تفسير اين گفتهاند كه اگر حقتعالى مواخذه كند بذنوب ايشان باران را از ايشان قطع كند تا آنكه به جهت اين همه دابه هلاك شوند و اينكه از ابن مسعود نقل كردهاند كه الجعل يهلك بذنب ابن آدم و از أبو هريره مرويست الحبارى لتموت فى و كرها بظلم الظالم محمولست بر اين و ميتواند بود كه حمل كلام بر ظاهر كنند به اين وجه كه عذاب ظالم بجهة عقوبت باشد و غير ظالم بر وجه عبرت و محنت مانند امراض نازله كه باوليا و غير مكلف نازل مىشود و موجب مضاعفه عوض ميگردند در بهشت و يا آنكه معنى آنست كه اگر همه مردمان كافر شوند حقتعالى بعد از استيصال ايشان همه حيوانات را هلاك كند به جهت آنكه خلق حيوانات براى مكلفانست و چون ايشان باقى نمانند حيوانات نيز معدوم شوند * ( وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ ) * و ليكن باز پس ميدارد خدا ايشان را و مهلت ميدهد به جهت امكان رجوع ايشان بتوبه * ( إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى ) * تا وقتى كه نام برده شده براى موت يا عذاب ايشان * ( فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ ) * پس
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 198
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٩٨