بود كه حال باشد نه تاكيد همه سجده كردند * ( إِلَّا إِبْلِيسَ ) * مگر ابليس كه از روى استكبار * ( أَبى أَنْ يَكُونَ ) * سرباز زد از آنكه باشد * ( مَعَ السَّاجِدِينَ ) * از سجده كنندگان مر آدم را * ( قالَ يا إِبْلِيسُ ) * گفت خداى كه اى ابليس * ( ما لَكَ ) * چيست ترا و غرض تو در اين چه بود * ( أَلَّا تَكُونَ ) * در آنكه نباشى * ( مَعَ السَّاجِدِينَ ) * از سجده كنندگان * ( قالَ ) * گفت ابليس كه * ( لَمْ أَكُنْ لأَسْجُدَ ) * نيستم من كه سجده كنم لام براى تاكيد نفى است يعنى صحيح نيست از من و منافى حال من است كه سجده كنم * ( لِبَشَرٍ خَلَقْتَه ) * مر آدمى را كه آفريدهء * ( مِنْ صَلْصالٍ ) * از گل خشك كه آن * ( مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ ) * از لاى سياه بوى ناكست يعنى او را از اخس عناصر آفريدى كه خاكيست ظلمانى و مرا از اشرف آن آفريدهء كه آتشى است نورانى پس روحانى لطيف چرا فرمان جسمانى كثيف برد و او را سجده كند ابليس نظر به ظاهر آدم داشت و از باطل او غافل بود صورتش را ويرانه ديد ندانست كه گنج اسرار در اين خزانه مدفونست * ( قالَ ) * گفت خدا مر ابليس را بعد از ابا و امتناع او از سجدهء آدم كه * ( فَاخْرُجْ ) * پس بيرون رو * ( مِنْها ) * از آسمان يا از بهشت يا از زمرهء ملائكه يا از صورت فلكى يا از مرتبه كه داشتى و تحقق اينكه ابليس از جنس ملائكه بوده يا نه در سوره البقره مذكور شد * ( فَإِنَّكَ رَجِيمٌ ) * پس بدرستى كه تو رانده شدهء از خير و كرامت * ( وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ ) * و بدرستى كه بر تست دورى و راندگى من * ( إِلى يَوْمِ الدِّينِ ) * تا روز جزاى مراد آنست كه تا روز قيامت بر تو لعنت كنند و بعد از آن عذابى به تو رسد كه از لعنت فراموش كنى و در انوار گفته كه * ( يَوْمِ الدِّينِ ) * منتهى آمد لعن است زيرا كه لعن مناسب ايام تكليف است و * ( يَوْمِ الدِّينِ ) * زمان جزا و يا مراد بقوله * ( إِلى يَوْمِ الدِّينِ ) * تاييد است چه آن ابعد غايت است و عرب در ضرب المثل امر مؤبد را به آن تعبير مىكند مثل اينست ما دامَتِ السَّماواتُ وَالأَرْضُ * ( قالَ رَبِّ ) * گفت ابليس كه اى پروردگار من * ( فَأَنْظِرْنِي ) * پس مهلت ده مرا * ( إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ ) * تا روزى كه برانگيخته شوند مردم فاء متعلق است بمحذوفى كه فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ دالست بر آن و غرض ابليس از اينسخن آن بود كه نميرد چه ميدانست كه بعد از بعثت مرگ نيست و حقتعالى اجابت اينمعنى كرده * ( قالَ ) * گفت در جواب او * ( فَإِنَّكَ ) * بدرستى كه تو * ( مِنَ الْمُنْظَرِينَ ) * از مهلت داده شدگانى * ( إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ ) * تا روز وقت
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 160
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٦٠