* ( الأَمَلُ ) * و مشغول گرداند ايشان را آرزو يعنى توقع طول عمر و استقامت حال ايشان را باز دارد از استعداد معاد و تفكر در آمال * ( فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ ) * پس زود باشد كه بدانند عاقبت و وخامت كردار و گفتار خود را و آن در روز عرض اكبر باشد غرض اقناط رسولست از ايمان ايشان و ايذان به آنكه ايشان از اهل خذلانند و عدم نفع نصح ايشان بعد از اشتغال ايشان به آنچه نفعى نرساند بآخرت بلكه عين ضرر آخرت باشد و اين متضمن الزام حجتست و تحذير از ايثار تنعم و آنچه مؤدى به طول املست و وجوب قصر همت بر امور آخرت و استعداد موت بمسارعت بتوبه و اشتغال بطاعت و از امير صلوات اللَّه عليه مرويست كه
ان اخوف ما اخاف عليكم اثنان اتباع الهوى و طول الامل فان اتباع الهوى يصد عن الحق و طول الامل ينسى الآخرة
من بر شما از دو چيز ميترسم پيروى هواى نفس و درازى امل چه پيروى هوا باز ميدارد بنده را از حق و درازى امل آخرت را از ياد او ميبرد * ( وَما أَهْلَكْنا ) * و ما هلاك نكرديم * ( مِنْ قَرْيَةٍ ) * هيچ ديهى را * ( إِلَّا وَلَها ) * مگر كه مر هلاكت ايشان را * ( كِتابٌ مَعْلُومٌ ) * زمانى مقدر بوده نوشته و ثبت گشته در لوح محفوظ كه مهلت ايشان چند باشد و هلاك ايشان كى باشد مستثنى كه جمله اسميه است صفت قريه است و اصل عدم دخول و او برانست كقوله إِلَّا لَها مُنْذِرُونَ لكن چون صورت آن مشابه صورت حالست و او در او داخل شده به جهت تاكيد لصوق او بموصوف * ( ما تَسْبِقُ ) * پيشى نگرفتند * ( مِنْ أُمَّةٍ ) * هيچ گروهى * ( أَجَلَها ) * مدت هلاك خود را * ( وَما يَسْتَأْخِرُونَ ) * و باز پس نماندند از آن يعنى هلاك نشدند نه پيش از وقت مقدور و نه بعد از اجل مقرر تذكير ضمير يستاخرون كه راجع بامة است به جهت حمل آنست بر معنى پس بايد كه كفار از امهال من مغرور نشوند چه لا محاله نزول عذاب در وقت مكتوب مقدر بايشان خواهد رسيد * ( وَقالُوا ) * و گفتند كفار عرب * ( يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْه ) * اى آن كس كه فرود آمده است بر او * ( الذِّكْرُ ) * قرآن * ( إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ ) * بدرستى كه تو ديوانهء كه ما را از نقد بنسيه ميخوانى اين كلام را بطريق تهكم و استهزاء ميگفتند چه اعتقاد بنزول ذكر و نسبت جنون با هم راست نيايد و نداى ايشان پيغمبر را بعنوان رسول و نبى نيز بر سبيل تهكم است و نظير اينست قول فرعون كه إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ و حقيقة معنى آنست كه قول تو در دعوى نبوت و نزول كتاب بر تو از مقول مجانين است * ( لَوْ ما تَأْتِينا ) * تركيب لو با ما مانند تركيب ان است با لا و آن از براى دو معنى موضوعست يكى براى امتناع شيء نزد وجود غير آن و ديگر براى تخصيص كقوله تعالى لَوْ لا أُنْزِلَ إِلَيْه مَلَكٌ فَيَكُونَ مَعَه نَذِيراً يعنى چرا نمىآرى بما
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 152
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٥٢