مبايعه باشد و خلال بمعنى محابه و مصادقه است يعنى كفار به جهت فقد مصادقه نتوانند كه خليلى و صديقى در آن روز بگيرند تا شفاعت ايشان كنند چه همه دوستان ايشان دشمن گردند و هذا مثل قوله الأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ بعد از آن بيان استحقاق الوهيت خود مىكند بقوله * ( اللَّه الَّذِي خَلَقَ ) * خداى به حق آنست كه بيافريد * ( السَّماواتِ وَالأَرْضَ ) * آسمانها و زمينها را * ( وَأَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ) * و فرو فرستاد از آسمان * ( السَّماءِ ) * آبى مراد بارانست * ( فَأَخْرَجَ ) * پس بيرون آورد به آن آب * ( مِنَ الثَّمَراتِ ) * از ميوه ها * ( رِزْقاً لَكُمْ ) * روزى را براى شما كه بدان روزگار گذرانيد و آن شامل مطعوم و ملبوس است و اين مفعول اخرج است و من الثمرات بيان آن و يا حال از آن و احتمال عكس نيز دارد * ( وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ ) * و رام گردانيد براى انتفاع شما كشتى را * ( لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ ) * تا ميرود در درياها * ( بِأَمْرِه ) * بفرمان او هر جا كه ميخواهد * ( وَسَخَّرَ لَكُمُ الأَنْهارَ ) * و مسخر گردانيد براى شما جويهاى آب را يعنى آماده ساخت براى شما چون فراث و سيحون و جيحون و نيل و غير آن از انواع و عيون و انهار * ( وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ ) * و مسخر گردانيد براى نفع گرفتن شما و استضاءة شما از آفتاب و ماه * ( دائِبَيْنِ ) * در حالتى كه مستمرند بر داب و عادت خود در سير و انادت خود و در اصلاح آنچه بصلاح ميآرند از مكونات از پختن ميوه و پروردن كشت و غير آن از منافع و مصالح و اصلا در تدابير و مصالح عباد و فتور و قصور در آن راه نمىيابد * ( وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ ) * و رام گردانيد براى شما شب و روز را تا متعاقب يك ديگر ميرسند يكى براى نوم و راحت و ديگرى براى كسب معيشة * ( وَآتاكُمْ ) * و بداد شما را * ( مِنْ كُلِّ ما سَأَلْتُمُوه ) * از هر چه خواستيد از او يعنى حقتعالى بسؤال شما همه چيز را كه متضمن مفسده نبود در دين يا در دنيا و مخالف مصلحت و حكمت نبود بشما داد پس هر كه از او عافيت خواست و يا سؤال نجات كرد يا طلب غنا نمود يا طلب ولد و عزت كرد يا تيسير امر و شرح صدر همه
را بمطالب خودش رسانيد ما دام كه انجاح آن مخل حكمت و مصلحت نبود و من تبعيضيه دالست بر اين چه معنى آنست كه بعضى از آنچه سؤال كرديد از او بشما ارزانى داشت نه مطلقا به جهت فقد شرط اجابت بر آن كه آن موافقه مصلحة است و عدم مفسده و ميشايد كه مراد بما سالتموه هر چيزى باشد كه سزاوار باشد كه از آن سؤال كنند به جهت احتياج مردمان به آن خواه آنكه از او سؤال كنند يا نكنند يعنى هر چه ما يحتاج شما بود خواسته
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 140
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٤٠