باشد به جهت آنكه فرع اسم جنس است كه كسب استغراق از اضافه كرده يعنى شاخهاى بلند آن بغايت ارتفاع رسيده * ( تُؤْتِي أُكُلَها ) * مىدهد ميوهء خود را * ( كُلَّ حِينٍ ) * در هر وقتى كه خدا حكم كرده بميوه دادن و بر آن تقدير كه درخت خرما باشد گفتهاند كه حين ششماه است از وقت شكوفه او تا پخته شدن و رسيدن يعنى در اين مدت از بسر و رطب و ثمر نفع ميدهد * ( بِإِذْنِ رَبِّها ) * باراده و تكوين آفريدگار و پروردگار آن * ( وَيَضْرِبُ اللَّه الأَمْثالَ ) * و مىزند خداى مثلها را يعنى بيان مىكند * ( لِلنَّاسِ ) * براى مردمان * ( لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ ) * شايد كه ايشان دريابند زيرا كه مثل تصوير معانى است در آينه افهام و نزديك گردانيدن معقول محسوس محصل معنى اين مثل آنست كه هم چنان كه درخت در زمين ثابت و راسخ گشته و عروق به زير زمين رسانيده آب از آن مىخورد و شاخ آن در رفعت و بلندى سر باوج كشيده همچنين معنى كلمه شهادت در دل مؤمن ثابت و راسخ شده و آب از
سرچشمه تصديق مىخورد و فرع او كه گفتار است به زبان چون از زبان آيد به آسمان رسد بدون حاجبى و مانعى لقوله إِلَيْه يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُه و در تفسير كاشفى آورده كه حقتعالى تشبيه كرده درخت ايمان را كه اصل آن در دل مؤمن ثابتست و اعمال او بجانب اعلى عليين مرتفع و ثواب در هر زمانى به دو و اصل بدرخت خرما كه بيخ آن مستقر است در منبت خود و فرع آن متوجه بجانب علو و نفع آن در هر وقت رسندهء بخلق و در حديث نبوى ( ص ) وارد شده كه
مثل الاسلام كشجرة ثابته الايمان باللَّه اصلها و الصلاة الخمس جذعا و الزكاة فرعها و صيام شهر رمضان لحاؤها و حسن الخلق ورقها
مثل اسلام چون درختى است رسته اصل آن ايمانست به خدا و تنهء آن پنجگانه است و زكات شاخ آنست و روزهء رمضان پوست آنست و خوشخويى برگهاى آن ابن عباس از رسول خدا ( ص ) روايت كرده كه
ان للَّه عمودا من نور اسفله تحت الارض السابع و راسه تحت العرش فاذا قال العبد اشهد ان لا إله الا اللَّه و اشهد ان محمدا عبده و رسوله اهتز العرش و تحرك العمود فيقول اللَّه عز و جل اسكن فيقول كيف اسكن و انت لم تغفر لقائلها حقتعالى گويد يا ملائكتى و سكان سماواتى اشهد انى قد غفرت له
و اين حديث در صحيفه رضويه نيز مسطور است اهل تحقيق گفتهاند كه حكمت در تشبيه اسلام و ايمان به درخت از آنجاست كه درخت تمام نباشد الا بسه چيز عرقى ثابت و اصلى قايم و فرعى عالى همچنين اسلام و ايمان بسه چيز تمام شود ( تصديق بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالاركان ) بيانش قول امام رضا است از اباء گرام خود كه امير المؤمنين ( ع ) از رسول ( ص ) پرسيد فرموده كه
الايمان معرفة بالقلب و اقرار باللسان و عمل بالاركان
روايت ديگر از رسول ( ص )
مثل هذا الذين كمثل شجرة ثابته الايمان اصلها و
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 134
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص١٣٤