داده است خدا ايشان را يعنى بحاير و سوايب و غير آن * ( افْتِراءً عَلَى اللَّه ) * به جهت افترا كردن بر خدا وجوه محتمله كه در افْتِراءً عَلَيْه مذكور شد در اين نيز جايز است * ( قَدْ ضَلُّوا ) * بدرستى كه گم شدند و در راه ضلالت و گمراهى سلوك نمودهاند * ( وَما كانُوا مُهْتَدِينَ ) * و نيستند راه يافتگان بر طريق حق و جاده صواب اين آيات دالند بر بطلان مذهب مجبره زيرا كه حق سبحانه اضافه قتل و افترا و تحريم بايشان كرده و تنزيه خود نموده از آن و ذم ايشان فرموده بر قتل اطفال بدون جرمى و چون از اقوال كاذبهء مشركان اخبار فرمود و بيان نمود كه ايشان بعضى اشيا را نامزد اوثان ميكنند و تحريم حلال ميكنند در عقب آن ميفرمايد كه خالق جميع اشياء او سبحانه است پس جايز نباشد اضافهء شيء از آن باوثان و تحليل و تحريم آن مگر باذن او پس ميفرمايد كه * ( وَهُوَ الَّذِي ) * و اوست آن كس كه براى شما * ( أَنْشَأَ ) * پيدا كرد و از نيست هست گردانيد * ( جَنَّاتٍ ) * بوستانهاى مملو از انگور كه از غايت انبوهى روى زمين را پوشيده باشد * ( مَعْرُوشاتٍ ) * برداشته شده بر چوب و بىبسته * ( وَغَيْرَ مَعْرُوشاتٍ ) * و نابسته و بر زمين افتاده و گفتهاند كه معروشات آنست كه مردمان آن را بدست خود نشانده باشند و آن را بر افراشته و غير معروشات آنكه در كوه و بيشه رسته باشد و بر زمين افتاده * ( وَالنَّخْلَ ) * و نيز بيافريد درخت خرما را * ( وَالزَّرْعَ ) * و كشتها را از آنچه ساق ندارد و ثمره آن حبوب است * ( مُخْتَلِفاً أُكُلُه ) * در حالتى كه مختلف و گوناگونست ميوهء آن در هيئت و كيفيات يعنى در لون و طعم و حجم و رايحه و تسميهء ثمر به اكل باعتبار ما يئول است كه آن اكل آنست و ضمير راجع بزرع و يا بنخل و زرع داخل است در حكم آن به جهت آنكه معطوفست بر آن و يا راجع است بمجموع نخل و زرع بر تقدير كل ذلك ياكل واحد منهما و مختلفا حال مقدر است * ( وَالزَّيْتُونَ ) * و ديگر پيدا كرد زيتون را * ( وَالرُّمَّانَ ) * و انار را * ( مُتَشابِهاً ) * در حالتى كه مانند يكديگراند يعنى بعضى افراد آن متشابه بعضى ديگر است در لون و طعم و يا برگهاى آن مانند يكديگر است * ( وَغَيْرَ مُتَشابِه ) * و مانند نيست بعضى از آن ببعضى يعنى برخى شيرين و برخى ترش و برخى ديگر ميان آن و اين و بعد از تعداد اين نعم امر مىكند بر سبيل اباحه كه * ( كُلُوا مِنْ ثَمَرِه ) * بخوريد از ميوه هاى هر يك از اين * ( إِذا أَثْمَرَ ) * چون ميوه پيدا كند و اگر چه نارسيده و خام باشد و گويند فايدهء اين قيد رخصت مالكست در اكل آن قبل از اداى حق اللَّه از
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 478
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٧٨