لؤلؤ بيرون ميآيد از آب تلخ نه عذب و ضحاك گفته كه از جنس جن رسل بديشان مبعوث بودهاند و جمهور بر آنند كه مراد رسل جن نذرند و ايشان رسل رسولان انساند هم چنان كه هفت نفر از جن پيغام حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله را بقوم رسانيدند كما قال اللَّه تعالى وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِمْ مُنْذِرِينَ و از مجاهد نيز مرويست كه ( الرسل من الانس و النذر من الجن ) و نزد كلبى رسل رسولان را بجن ميفرستادهاند و باتفاق امت حضرت رسالت صلَّى اللَّه عليه و آله بر جن و انس مبعوث بوده و در تفسير جرجانى مذكور است كه باجماع حقتعالى هيچ جنى را بجنيان برسالت نفرستاد كه وحى به او كرده باشد الا آنست كه رسل انس رسولان را بجن ميفرستادند حاصل كه حق سبحانه بر سبيل ملامت با آدميان و پريان خطاب مىكند كه نه بشما رسولان فرستادم كه از روى دعوةقُصُّونَ عَلَيْكُمْ ميخواندند بر شمااتِي آية هاى كتاب مرا يُنْذِرُونَكُمْ و بيم ميكردند شما راقاءَ يَوْمِكُمْ هذا از ديدن اينروز كه قيامت استالُوا گويند در جواب كه هِدْنا عَلى أَنْفُسِنا گواهى ميدهيم بر نفسهاى خود يعنى اعتراف ميكنيم بكفر و استحقاق عذاب پس بر سبيل مذمت و مذلت ايشان ميفرمايد كه غَرَّتْهُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا و فريفته كرده بود ايشان را از زندگانى دنيا تا از بعث و نشر فراموش كردند و چون بعرصهء محشر درآمدند و شدايد اهوال آن را ديدند بگناه خود معترف شدند شَهِدُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ و گواهى دادند بر نفسهاى خودنَّهُمْ كانُوا كافِرِينَ آنكه ايشان بودند تا گرويدگان بنشأه آخرت و احوال آن در انوار آورده كه حقتعالى در اين آيه ذم كفار نموده بذكر اغترار ايشان بحياة دنيويه و لذات آن و اعراض ايشان از آخرت بالكلية تا آنكه در عاقبت مضطر شدند بر نفسهاى خود بكفر و استسلام عذاب مخلد به جهت تحذير سامعين از مثل حال ايشان و قوله عز و جل * ( ذلِكَ ) * خبر مبتداء محذوف است اى الامر ذلك و مشار اليه ارسال رسل است يعنى شأن و امر عظيم فرستادن رسولانست و قوله * ( أَنْ لَمْ يَكُنْ رَبُّكَ ) * تعليل حكم مذكور است بحذف حرف جر و ان مصدريه است يا مخففهء از مثقله يعنى امر ما فرستادن رسولانست به جهت نبودن پروردگار تو و يا به جهت آنكه شأن اينست كه نيست پروردگار تو * ( مُهْلِكَ الْقُرى ) * هلاك كننده ساكنان شهرها و ديهها * ( بِظُلْمٍ ) * بسبب ظلمى كه كنند * ( وَأَهْلُها غافِلُونَ ) * و حال آنكه اهل آن ديهها و شهرها بيخبران باشند يعنى پيغمبرى بايشان نيامده
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 472
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٧٢