پس مستعد عفو نباشد بخلاف غير آن از معاصى كما قال * ( وَيَغْفِرُ ) * و بيامرزد * ( ما دُونَ ذلِكَ ) * آن گناهى را كه غير از شرك بود خواه كبيره باشد يا صغيره * ( لِمَنْ يَشاءُ ) * مر آن كس را كه خواهد از روى تفضل و احسان و در انوار گفته كه نزد معتزله جار و مجرور متعلق بهر دو فعل است كه ان لا يغفر و يغفر است يعنى حق سبحانه نميآمرزد شرك را براى هر كه خواهد و اين كسى است كه كه توبه نكند و ميامرزد ما دون آن را براى هر كه خواهد و آن هر كسى است كه توبه كند و در اين قول تقييد آية است بدون دليل زيرا كه عموم آيات وعيد اولى از اين نيست در محافظة و نيز اينقول ناقض مذهب ايشانست چه متعلق امر بمشيت منافى وجوب تعذيبست قبل از توبه و وجوب مغفرت بعد از توبه پس بنا بر اين قول ايشان حجت باشد بر ايشان و بر خوارج نيز حجت است زيرا كه
زعم ايشان آنست كه هر ذنبى شركست و صاحب اين مخلد است در نار انتهى كلامه و صحيح آنست كه مشرك تايب و غير مشرك اعم از آنكه تايب باشد از معاصى ديگر يا نه صلاحيت غفران دارد يعنى اگر حكمت و مصلحت الهى باشد بر سبيل تفضل ايشان را مغفور سازد و اگر نه به قدر معصيت عذاب فرمايد * ( وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّه ) * و هر كه شرك آرد به خدا و انباز گيرد با او * ( فَقَدِ افْتَرى ) * پس بدرستى كه افترا كرده باشد و بر بافته * ( إِثْماً عَظِيماً ) * دروغى بزرگ را كه بدان مستحق عذاب بزرگ گردد يعنى مرتكب امرى شده كه مستحقر است نزد آن جميع اثام اين اشارتست بمعنى كه فارقست ميان شرك و ساير ذنوب و افترا هم چنان كه اطلاق بر قول ميكنند بر فعل نيز ميكنند و اختلاف نيز چنين است و در مجمع آورده كه از كلبى نقلست كه اين آيه در حق وحشى و اصحاب او نازل شد در وقتى كه حمزه عليه السّلام را شهيد كردند و چون به مكه آمدند بر فعل خود نادم گشته و نامهء به پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله نوشتند به اين مضمون كه ما بر ضيعهء خود نادميم و مانع اسلام نميشود مگر اين سخن كه فرمودى وَالَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّه إِلهاً آخَرَ وَلا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّه إِلَّا بِالْحَقِّ وَلا يَزْنُونَ تا آخر و چون ما با خدا شرك آوردهايم و نفسى كه حقتعالى حرام گردانيده بود بقتل رسانيدهايم و زنا كردهايم پس چگونه تابع تو شويم و اسلام آوريم اين آيه نازل شد كه إِلَّا مَنْ تابَ وَآمَنَ وَعَمِلَ عَمَلًا صالِحاً تا آخر پس پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله شخصى را بوحشى و اصحاب او فرستاد چون اين آيه بخواندند گفتند اين شرطى شديد و تكليفى صعب است ميترسيم كه از عهدهء عمل صالح بيرون نتوانيم آمد و از اهل اين آيه نباشيم حقتعالى اين آيه فرستاد كه * ( إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ ) * پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله چون اين آيه را بايشان فرستاد گفتند خوف آن داريم كه از اهل مشيت نباشيم پس اين آيه آمد كه قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 42
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٢