نهاده باشد هر جا كه خواهد به آن دست رساند و آنچه خواهد بردارد و خورد و در روايتى ديگر آمده كه ملك الموت آن حضرت را گفت كه مرا اعوان و گماشتگان باشد كه آنها را ميفرستم تا قبض ميكنند روح هر كس را كه اجل او منقضى شده باشد و ذلك قوله * ( تَوَفَّتْه رُسُلُنا وَهُمْ لا يُفَرِّطُونَ ) * و نزد زجاج مراد برسل حفظهاند پس معنى آنست كه حق سبحانه بر شما ميفرستد كرام الكاتبين را در حين حياة تا حفظ اعمال شما كنند و در حين توفيه تا قبض ارواح شما نمايند * ( ثُمَّ رُدُّوا ) * پس باز گردانيده شوند مردمان بعد از موت * ( إِلَى اللَّه ) * به حكم و جزاى خدايى كه * ( مَوْلاهُمُ ) * خداوند ايشانست و متولى امور ايشان * ( الْحَقِّ ) * درست گوى و راست كردار است كه حكم نفرمايد مگر به حق و نكند
مگر بصواب و يا ثابت الذاتست و باقى كه گرد فنا بدامن كبرياى او ننشيند اين مصدر است كه به جهت مبالغه موصوف بر او واقع شده مانند زيد عدل و ميتواند بود كه تقدير ذى الحق باشد يعنى خداوند قول و فعل صواب * ( أَلا لَه الْحُكْمُ ) * بدانيد كه مر او راست در آن روز كه هيچ حاكمى را مجال حكم نباشد * ( وَهُوَ أَسْرَعُ الْحاسِبِينَ ) * و اوست شتاب كننده ترين حساب كنندگان در روايت صحيحه واقع شده كه حقتعالى مقدار دوشيدن گوسفندى حساب همهء شما مكلفان را خواهد كرد با وجود كثرت جن و انس و بسيارى اعمال ايشان بر وجهى كه حسابى او را از حساب ديگر باز ندارد و اين دليل است بر كمال قدرت و علم او مشعر به آنكه او سبحانه بلسان و لهوات تكلم نكند تا صحيح باشد كه حساب همهء خلايق كند در وقت واحد از امير المؤمنين صلوات اللَّه عليه سؤال كردند كه چگونه حقتعالى حساب خلقان كند و حال آنكه هيچكس او را نبيند فرمود كه
كما يرزقونهم و لا يرونه
هم چنان كه روزى به مخلوقات دهد و او را نبينند جلت قدرته و عظمته باز رجوع باحتجاج كفار كرده ميفرمايد كه * ( قُلْ ) * بگو اى محمد ( ص ) * ( مَنْ يُنَجِّيكُمْ ) * كه ميرهاند شما را * ( مِنْ ظُلُماتِ الْبَرِّ ) * از تاريكىهاى بيابان يعنى ظلمت ليل و ظلمت غيم و ظلمت غبار * ( وَالْبَحْرِ ) * و از ظلمتهاى دريا يعنى تيرگى شب و سحاب بخار و اصح آنست كه مراد از ظلمات بر و بحر شدايد و اهوال آنست و اين مأثور است از ابن عباس پس لفظ ظلمات مستعار باشد براى شدت جهت اشتراك هر دو در هول و ابطال ابصار فيقال ( لليوم الشديد يوم مظلم و يوم ذو كواكب اى قد اشتدت ظلمته حتى صار كالليل ) و يا ظلمات كنايه است از خسف در بر و غرق در بحر ملخص معنى آنست كه كيست كه نجات دهد شما را از سختيها و بلاهاى بيابان
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 405
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٤٠٥