كه متسماند بسيرت متقيان و اگر چه بحسب فرض ايشان را باطنى غير مرضى باشد هم چنان كه مشركان مىگويند و طعن در ايمان ايشان ميكنند پس حساب ايشان بر ايشانست و از ايشان به تو متعدى نمىشود هم چنان كه حساب تو بر تست و متعدى بايشان نميشود و گويند معنى آنست كه نيست بر تو حساب ارزاق ايشان و نيست بر ايشان حساب رزق تو بلكه خدا رزاق همهء شما است پس بگذار ايشان را تا در خدمت تو باشند و نزد بعضى ضمير راجع به مشركان است و معنى اينكه مؤاخذه نميشوى به حساب ايشان و نه ايشان و به حساب تو تا به جهت اين اهتمام نمايى در ايمان ايشان بر وجهى كه مؤمنان را از نزد خود برانى به جهت طمع در ايمان ايشان * ( فَتَطْرُدَهُمْ ) * جواب نفى است يعنى نيست بر تو حساب ايشان و نيست بر ايشان حساب تو تا برانى ايشان را و قوله * ( فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ ) * جواب نهى است يعنى ايشان را مران كه اگر برانى پس باشى از ظالمان اين غايت مبالغه است در منع از طرد مؤمنان اگر چه قصد حضرت در تقديم رؤسا و اغنيا بر ضعفا و فقرا قصد خير بود كه آن ايمان آوردن ايشان بود نه ازدراء به فقرا و ضعفا اما چون كه او سبحانه ميدانست كه ايشان هرگز ايمان نياورند و مدعاى ايشان از اين خديعه و مكر است از اين جهت رسول را صلَّى اللَّه عليه و آله از اين اعلام فرمود و نگذاشت كه از مكر ايشان فريب خورد بعد از آن فرمود كه * ( وَكَذلِكَ ) * و هم چنان كه آزموديم فقرا را با اغنيا همچنين * ( فَتَنَّا ) * آزموديم * ( بَعْضَهُمْ ) * برخى اشراف را * ( بِبَعْضٍ ) * ببرخى از ضعفا در امور دين و مقدم گردانيديم اين ضعيفان را بر اقوياى عرب در سبقت ايمان يعنى امتحان و ابتلا كرديم اين اشراف و اغنيا را به آنكه بعوض مال و حال ايشان درويشان را پايهء قرب رسول داديم * ( لِيَقُولُوا ) * تا گويند بزرگان * ( أَ هؤُلاءِ ) * آيا اين گروهند كه كه به نعمت ايمان و احسان يا بتوفيق و هدايت * ( مَنَّ اللَّه عَلَيْهِمْ ) * منت نهاد خداى بر ايشان * ( مِنْ بَيْنِنا ) * از ميان ما و حال آنكه ما اكابر و رؤسائيم و ايشان مساكين و ضعفا و فقرا از ميان ايشان مخصوص باشند باصابت حق و سبقت بخير كقولهم لَوْ كانَ خَيْراً ما سَبَقُونا إِلَيْه و لام براى عاقبت است يا تعليل بنا بر آنكه * ( فَتَنَّا ) * متضمن معنى خذلانست و چون ايشان بر وجه انكار قايل اين قول شدند حقتعالى در جواب ايشان فرمود كه * ( أَ لَيْسَ اللَّه بِأَعْلَمَ ) * آيا نيست خدا دانا يعنى البته داناتر است از همه * ( بِالشَّاكِرِينَ ) * بشكر گويندگان بر نعمت اسلام ملخص معنى آنست كه خدا اعلمست بر كسى كه ايمان از او واقع شود و بر توفيق آن شكر گويد و به كسى كه ايمان از او صدور يابد و كفران آن نمايد پس اول
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 396
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٩٦