آنكه مدت قليله باشد يا كثيره و مؤيد اينست قول پيغمبر صلَّى اللَّه عليه و آله كه
خيركم قرنى ثم الذين يلونهم
و إشفاق آن از قرن است پس معنى ( قرن اقران ) مردمانست در عصرى پس صفت اهل قرن مىكند كه * ( مَكَّنَّاهُمْ فِي الأَرْضِ ) * يعنى آن چنان قرنى و گروهى هلاك كرديم كه ايشان را در زمين مكان و آرامگاه داده بوديم با مكنت و بسيارى نعمت بايشان داده بوديم و يا ايشان را تمكين و قدرت داده بوديم بر آلات و ادوات جميع محاويج تا آنكه به سهولت در جميع امور خود تصرف مىنمودند * ( ما لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ ) * آنچه تمكين نداده بوديم شما را به آن و آن سعهء منازل و ضيا و عقار بود و كثرة منازل و يا عمر دراز و قوت تمام وسعت مال و يا استظهار بخدم و عبيد و حشم و عدد و عدد و اسباب و انفاذ امر * ( وَأَرْسَلْنَا السَّماءَ ) * و فرستاده بوديم باران را يا ابر را كه مبدء مطر از آنست * ( عَلَيْهِمْ مِدْراراً ) * بر ايشان ريزان و پى در پى مدرار صيغهء مبالغه است يقال ( ديمة مدرار اذا كان مطرها عزيزا دارا ) * ( وَجَعَلْنَا الأَنْهارَ ) * و گردانيده بوديم جويهاى آب را كه پيوسته * ( تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ ) * ميرفت از زير درختان ايشان و يا در زير قصور و منازل ايشان كه بر آن مشرف بودند يا انهارى كه در تحت تصرف ايشان بود كه هر محلى كه مىخواستند بمزارع و بساتين خود ميبردند محصل كلام آنست كه ايشان متمكن بودند در زمين در رفاهيت و خصب و سعهء عيش ميگذرانيدند ميان انهار و اثمار * ( فَأَهْلَكْناهُمْ بِذُنُوبِهِمْ ) * پس هلاك كرديم ايشان را بگناهان ايشان و سود نكرد آنها را آن قوت و نعمت * ( وَأَنْشَأْنا ) * و آفريديم از نو * ( مِنْ بَعْدِهِمْ ) * از پس هلاك ايشان * ( قَرْناً آخَرِينَ ) * گروهى ديگر بدل ايشان غرض آنست كه حقتعالى هم چنان كه قادر بود بر آنكه هلاك كند قرون سالفه را چون عاد و ثمود و بيافريند بدل ايشان قوم ديگر را و بلاد ايشان را به آنها دهد و آن بلاد را بواسطهء ايشان نگهدارد و معمور دارد و از خرابى نگه دارد همچنين قادر است كه مثل آن فعل را در حق شما بجا آورد پس از اين متنبه شده از خواب غفلت و ضلالت بيدار شويد و بميامن ايمان قدم نهيد تا از مثل اين عذاب برهيد پس آيه در باب تهديد و توعيد كفار نازل شده و مستلزم دلالت است بر وجوب تفكر و تدبر و احتجاجست بر منكران بعث به آنكه هر كه قومى را هلاك تواند كرد و قوم ديگر را آفريند قادر خواهد بود بر آنكه افناى عالم كند و اعادهء خلقان نمايد بعد از فنا و در اخبار آمده كه نضر بن حارث و نوفل بن خويلد و عبد اللَّه بن اميهء مخزومى به حضرت رسالة صلَّى اللَّه عليه و آله آمدند و گفتند اى محمد صلَّى اللَّه عليه و آله به تو ايمان نخواهيم آورد تا كه چهار فرشته با نامهء نوشته از آسمان نازل شوند
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 363
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٦٣