القرآن نزولا فاحلوا حلالها و حرموا حرامها
دافع نسخ است و تفصيل اين مذكور خواهد شد حاصل كه دو عدل از مسلمانان گواه گيريد و اگر متعذر باشد دو كس ديگر كه از غير اهل اسلام باشند گواه گيريد * ( إِنْ أَنْتُمْ ) * اگر باشيد * ( ضَرَبْتُمْ فِي الأَرْضِ ) * كه سفر كنيد در زمين * ( فَأَصابَتْكُمْ ) * پس برسد بشما * ( مُصِيبَةُ الْمَوْتِ ) * رسيدن مرك يعنى نزديك شويد بمرك جواب شرط محذوفست كه مدلول عليه * ( أَوْ آخَرانِ مِنْ غَيْرِكُمْ ) * است و اين شرط و جزا جملهء معترضه است و فايده آن دلالت است بر آنكه سزاوار آن است كه دو كس از شما گواه شوند و اگر متعذر باشد هم چنان كه در سفر پس از غير شما و قوله * ( تَحْبِسُونَهُما ) * صفت اخران است يعنى گواهى دهند دو تن ديگر از غير شما كه باز داريد آنها را * ( مِنْ بَعْدِ الصَّلاةِ ) * از پس نماز ديگر و ميتواند بود كه تحبسونهما استيناف باشد گوييا سايلى ميگويد كه ( كيف نعمل ان ارتبنا بالشاهدين ) يعنى چگونه كنيم اگر شك داشته باشيم بگواهان و از تهمت ايشان ايمن نباشيم جواب ميدهد كه حبس كنيد آنها را پس از نماز عصر كه وقت اجتماع مردمان است و مصادمهء ملائكه ليل و نهار و گويند هر نمازى از نمازهاى يوميه كه اتفاق افتد و بنا بر اول الف و لام عهد است و بنا بر ثانى الف و لام جنس است و اول قول اكثر است و مروى از ابو جعفر عليه السلام و به صحت پيوسته كه اهل حجاز بعد از عصر سوگند ميدادند به جهت اجتماع مردمان و تكاثر آنها در آن وقت * ( فَيُقْسِمانِ بِاللَّه ) * پس سوگند خورند به خدا * ( إِنِ ارْتَبْتُمْ ) * اگر شك داريد شما در ايشان يعنى اگر وارثى از شما ايمن نباشد از تهمت شاهدين * ( لا نَشْتَرِي بِه ) * مقسم عليه است و ان ارتبتم جملهء معترضه كه مفيد اختصاص قسم است به حال ارتياب يعنى مضمون سوگند ايشان اين باشد كه ما بدل نه ميكنيم به اين سوگند * ( ثَمَناً ) * بهاى آن را كه مال دنيا است يعنى براى طمع مال ميت سوگند بدروغ نميخوريم * ( وَلَوْ كانَ ذا قُرْبى ) * و اگر چه مقسم له و مشهود له خويش ما باشد كه سوگند بدروغ ياد نميكنيم جواب اين نيز محذوفست اى لا نشترى * ( وَلا نَكْتُمُ ) * و نميپوشيم * ( شَهادَةَ اللَّه ) * گواهى خداى را يعنى گواهى كه خداى ما را باقامهء آن فرموده * ( إِنَّا إِذاً ) * بدرستى كه ما آن هنگام كه بپوشيم گواهى را * ( لَمِنَ الآثِمِينَ ) * هر آينه از بزه كاران باشيم بعد از نزول اين آيه حضرت رسول صلَّى اللَّه عليه و آله تميم و عدى را بعد از نماز عصر نزديك منبر سوگند داد بر مضمون مذكور كه ما قصد مال بديل نكردهايم و اين سوگند براستى ميخوريم پس بفرمود تا دست از ايشان باز داشتند بعد از آن اناى گمشده را در
تفسير كبير منهج الصادقين في الزام المخالفين ( فارسي ) — صفحة 342
مساهمون: الملا فتح الله الكاشاني
ص٣٤٢