و التزام اصلاح آن نمائيد جار و مجرور اسم فعلست بمعنى الزموا و لهذا انفسكم منصوب واقع شده تا آنكه اسم آن باشد * ( لا يَضُرُّكُمْ ) * زيان نرساند شما را * ( مَنْ ضَلَّ ) * كسى كه گمراه شد يعنى ضلال او شما را ضررى نرساند * ( إِذَا اهْتَدَيْتُمْ ) * چون راه يافته باشيد و از جملهء اهتدا آنست كه انكار منكر كنند بر حسب طاقت كما
قال صلَّى اللَّه عليه و آله من يرى منكر او استطاع ان يغيره فليغيره بيده و ان لم يستطع فبلسانه و ان لم يستطع فبقلبه
يعنى هر كه منكرى را بيند و تواند كه تغيير آن دهد پس بايد تغيير آن را بدهد بدست و اگر نتواند پس به زبان و اگر استطاعت آن نداشته باشد پس بدل خود پس بايد كه مهتدى از نهى دست باز ندارد و نگويد كه ضلال ديگرى مرا زيان ندارد و نعم ما قيل
اگر بينى كه نابينا بچاه است
اگر خاموش بنشينى گناه است
مرويست كه اين آيه وقتى نازل شد كه مؤمنان حسرت ميخوردند بر كافران و تمناى ايمان ايشان مينمودند حقتعالى فرمود كه شما خود را نگاه داريد كه گمراهى كافران مهتدى را ضرر نميرساند و گويند كه چون مردى اسلام ميآورد او را ميگفتند كه سفهت اباك يعنى حكم بسفاهت پدر خود كردى در مذهبى كه داشته حقتعالى اين آيه فرستاد كه شما حافظ خود باشيد كه ضرر اهل ضلال بشما نرسد وقتى كه بر اهتداى خود ثابت باشيد * ( إِلَى اللَّه مَرْجِعُكُمْ جَمِيعاً ) * بسوى خدا است بازگشت شما همه * ( فَيُنَبِّئُكُمْ ) * پس خبر خواهد داد شما را * ( بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ) * به آنچه بوديد كه ميكرديد اين متضمن وعد و وعيد است مر هر دو فريق را و تنبيه بر آنكه هيچكس را مؤاخذه نكنند بذنب غير او پس اينكه بعضى گفتهاند كه جايز است كه حقتعالى تعذيب اطفال كند و تعذيب ميت ببكاء احياء بر او قولى باطل باشد ابو صالح از ابن عباس روايت كرده كه رسول صلَّى اللَّه عليه و آله نامهء نوشت بمنذر بن ساوى تميمى كه در ميان اهل نجران بود تا از قبل آن حضرت ايشان را باسلام دعوت كند و اگر قبول نكنند وضع جزيه كند بر ايشان منذر نامهء رسول بر عرب و ساير جهودان خواند گفتند كه جزيه قبول ميكنيم و ايمان نميآوريم منذر رسول را از اين معنى اخبار كرد حضرت نامهء ديگر نوشت كه از عرب جزيه قبول مكن مگر اسلام يا تيغ و ديگران يا اسلام آرند و يا جزيه را قبول كنند چون منذر مضمون نامه را اعلام ايشان كرد عرب ايمان آوردند و اهل كتاب جزيه را قبول كردند منافقان زبان طعن گشودند گفتند عجيبست از رسول كه ميگويد مرا فرمودهاند كه كارزار كن تا بگويند لا إله الا اللَّه و با وجود اين از گبران و جهودان نجران جزيه ميستاند چرا ايشان را بر كفر ميگذارد و عرب را بر اسلام اكراه مىكند حقتعالى آيه مذكوره را نازل ساخت كه ضرر اهل ضلال بمهتديان نرسد و طعن ايشان ضررى نرساند و در مجمع آورده كه مفسران را در دلالت