هامش
عجب و تكبر و بخل او مىشود ، در حالى كه اين بىخبر نمىداند كه اگر هزاران علل ديگر كه از اختيار او خارج است دست به دست هم نداده بودند تنها اراده ناقص او نمىتوانست كارى انجام دهد ، آدم نادان مىگويد : اگر من چنين كرده بودم فلان منفعت از دست من نمىرفت و چنين و چنان متضرر نمىشدم در حالى كه وجود آن منفعت مالى يا جانى معلول هزاران جزء علت است كه تنها از بين رفتن يكى از آنها براى از دست رفتن آن كافى است و لو اين كه اختيار و اراده او موجود باشد ، گذشته از اينها خود اختيار و اراده علل زيادى دارد كه همگى از اختيار انسان خارجند ، يعنى اختيار اختيارى نيست ! با توجه به اين حقيقت كه يكى از حقائق قرآنى و تعليمات الهى است و با تدبر در آيات شريفهاى كه در اين مورد وارد شده است يك نكته روشن مىشود و آن اين كه : قرآن فقط براى اصلاح پارهاى از مفاسد اخلاقى به قضا و قدر و كتاب محفوظ اتكا مىكند . به اين ترتيب كه : آن افعال و صفات و ملكاتى كه اتكا به قضا و قدر در آنها موجب صرف نظر كردن از اختيار و اراده است قرآن در چنين موارد استناد به قضا و قدر را غلط مىشمارد و جدا با آن مبارزه كرده است چنان كه مىفرمايد :وَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً قالُوا وَجَدْنا عَلَيْها آباءَنا وَ اللَّهُ أَمَرَنا بِها قُلْ إِنَّ اللَّهَ لا يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ أَ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ ما لا تَعْلَمُونَ« سوره اعراف آيه 28 » و هنگامى كه كار زشتى انجام مىدهند مىگويند ما پدران خود را بر همين روش يافتهايم و خداوند به ما دستور داده است : بگو خداوند « هرگز » دستور به كار زشت نمىدهد آيا چيزى را كه نمىدانيد به خدا نسبت مىدهيد .
« ترجمه تفسير الميزان جلد 2 صفحهء 122 به بعد ! در اينجا روايتى از امام صادق عليه السّلام در مورد عقائد مردم در قضا و قدر ذكر مىگردد كه مىفرمايد : مردم در اين مسأله سه نوع عقيده دارند .
عن ابى عبد اللَّه عليه السّلام قال : النّاس في القدر على ثلاثة اوجه رجل يزعم انّ اللَّه عزّ و جلّ اجبر النّاس على المعاصى فهذا قد ظلم اللَّه عزّ و جلّ في حكمه فهو كافر .
و رجل يزعم ، انّ الأمر مفوّض اليهم فهذا قد وهّن اللَّه في سلطانه فهو كافر ، و رجل يقول : انّ اللَّه عز و جلّ كلّف العباد ما يطيقون و لم يكلّفهم ما لا يطيقون فاذا احسن حمد اللَّه و اذا اساء استغفر اللَّه فهذا مسلم بالغ .
امام صادق عليه السّلام فرمود : مردم در مورد قضا و قدر سه دستهاند :
1 - عدهاى گمان مىكنند كه خداى عز و جل مردم را به گناه مجبور نموده است اين گروه با