هامش
صادر شود .
چنان كه فرمود : «ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَ مَنْ يُؤْمِنْ بِاللَّهِ يَهْدِ قَلْبَهُ» « تغابن آيه 12 » يعنى هيچ مصيبتى جز به فرمان خدا واقع نمىشود و هر كس به خدا ايمان بياورد دل او را هدايت مىكند .
در اينجا ممكن است كسانى ايراد كنند كه اتكا به قضا و قدر يك سلسله مفاسد به بار مىآورد ، زيرا به واسطه اتكاى به آنها احكام اختيارى اين جهان به كلى از بين مىرود و اختلال عجيبى حكمفرما مىشود ، مثلا اگر براى اصلاح صفت صبر و استقامت و اظهار تاسف و شادى بى جا به آيات متوسل شويم كه كليه حوادث در لوح محفوظ ثبت است و خواه ناخواه صورت مىگيرد . در اين صورت ممكن است كسى دست از تحصيل معاش و كسب و كار و تحصيل فضايل و كمالات بكشد و به هر اخلاق پستى تن در دهد و عذر خود را اين قرار دهد كه همه چيز مقدر است و خواه ناخواه انجام مىيابد بيهوده نبايد كوشش و تقلا كرد ! پاسخ خلاصه اين اشكال اين است كه افعال انسانى نيز از اجزاى علل حوادث است ، يعنى درست است هر معلولى عللى دارد كه بدون آن وجود پيدا نمىكند و حقيقت قضا هم همين است ولى نبايد فراموش كرد كه وجود حتمى آن بعد از وجود تمام اجزا علت است كه يكى از آنها افعال انسانى است ، بنا بر اين كسى نمىتواند بگويد : سير شدن من يا مقدر شده است يا نه ، و در هر حال غذا خوردن من اثرى ندارد ، زيرا اين يك اشتباه بزرگ است كه سير شدن را بدون غذا خوردن اختيارى كه يكى از اجزا علت آن است فرض كنيم . خلاصه نبايد وجود يك معلول را فرض كرده و علل آن را از نظر بيندازيم .
پس هيچ كس نمىتواند موضوع اختيار را كه اساس زندگى دنيا و منشأ سعادت و شقاوت انسانى است و يكى از اجزاى علل و حوادثى است كه براى انسان رخ مىدهد ، مانند افعال و ملكاتى كه از آن حاصل مىشود ، ناديده بگيرد و همه چيز را مستند به علل غير اختيارى كند ، ولى همانطور كه نبايد اراده و اختيار خود را از اجزاى علل بيرون فرض كرد نبايد گمان برد كه اراده و اختيار تنها وسيله و علت تامه هر چيز است و هيچ يك از موجودات و علل موجوده در عالم كه در رأس آنها اراده الهى قرار دارد دخالتى در سرنوشت او ندارد ، زيرا اين عقيده منشأ بسيارى از صفات ناپسند مانند خودپسندى ، تكبر ، بخل ، تأسف بر معدوم و دلبستگى به موجود ، و غم و اندوه مىباشد آدم نادان مىگويد : اين كار را من انجام دادهام و از فلان موضوع من جلوگيرى كردم ، و همين باعث