از آنها خطا كرده است . ابن منصور مىگويد : احمد حنبل او را به شدت تضعيف كرده است . و ابن معين مىگويد : حواس پرت بوده است . عجلى مىگويد :
قبل از مردن حافظه اش مختل شده است . ابن حبان مىگويد : تدليس مىكرده است . ( 1 )
همچنين نام اسماعيل بن ابراهيم مهاجر هست كه ابن معين و نسائى و ابن جارود « ضعيف » و سست روايتش خواندهاند ، و ابو داود مىگويد : خيلى « ضعيف » و سست روايت است ، و من حديثش را نمىنويسم . و ابو حاتم مىگويد :
قوى نيست . ابن حبان مىگويد : اشتباهات فاحش از او سر ميزده است . بالاخره ساجى مىگويد : درباره اش بايد تأمل كرد . ( 2 )
چون نام اين دو نفر در سند روايت آمده حديثشناس معروف « بيهقى » آن را روايتى سست خوانده است و خفاجى در شرح شفا ( 3 ) نظرش را تأييد كرده است و نيز على قارى در شرح خويش در حاشيهء شرح خفاجى . ( 4 )
مفاد روايات سه گانه مذكور مانند ديگر روايات و اخبار مربوط به جنگهاى داخلى بايد بررسى و با تجربه و مشهودات سنجيده شود و بدون اين سنجش و تحقيق نمىتوان امتياز يا نقص و رذيلتى را براى شخص مورد نظر در روايت قائل گشت . چون مفاد آنها را به بوتهء واقعيات خارجى و تجربهء حيات معاويه در مىآوريم مىبينيم ناسره و بيفائده است . در مىيابيم كه به هنگام سلطنت هرگز نيكرفتارى ننموده و چون عهده دار امور حكومتى گشته پرهيزكارى نكرده و عدل و داد نورزيده و نه عذر نيكوكاران را پذيرفته و نه از خطاى بدكاران در گذشته است . بنابراين آن حرفها برايش نه بشارت ، بلكه اتمام حجت و تهديد و اخطار بوده است ، و پيامبر گرامى ( ص ) مىدانسته كه او به هيچوجه نيكرفتارى و دادگسترى و پرهيزكارى
هامش
( 1 ) تهذيب التهذيب 6 / 412 .
( 2 ) ص 1 / 279 .
( 3 ) . 3 / 161 .
( 4 ) همان صفحه .