كرده كه به تأخير انداختن كار تحويل آنان به صواب نزديكتر است تا آنگاه كه وضع خلافت خويش را محكم گرداند و امكان عملى و امكان عمل بوجه درست برايش ميسر گردد و وحدت ملى مسلمانان و نظم ايشان به تحقق پيوندد ، و آن وقت كشندگان عثمان را يكايك بر گيرد و به آنان تسليم نمايد . و دليل بر اين ، آنكه چون در جنگ جمل بانگ برزد كه كشندگان عثمان از سپاهش بيرون روند بعضى از آنان آهنگ قيام عليه او و جنگيدنش را كردند . همچنين كسانى كه موافق كشتن عثمان بودند جمعى بسيار بودند چنان كه از داستان محاصره كردن و كشتن وى ديديم ، جمعيت انبوهى از مصريان - كه هفتصد نفر گفتهاند و هزار نفر و پانصد نفر - و جمعى از مردم كوفه ، و جمعى از مردم بصره و اهالى ديگر بلاد ، و به مدينه در آمدهاند و كارها از آنان سر زده است . حتى بعضى گفتهاند كه آنان با عشائرشان به ده هزار نفر مىرسيدهاند . و همين على - رضى اللَّه عنه - را واشته تا اقدام به تحويل آنان ننمايد ، زيرا دشوار يا نشدنى بوده است .
و نيز احتمال دارد كه على - رضى اللَّه عنه - عقيده داشته كه كشندگان عثمان « تجاوز كاران داخلى » هستند از آن گونه كه اجتهاد و فهم نادرستشان سبب شده كه ريختن خون او را جايز بدانند به استناد كارهائى كه از او سر زده است مثل اين كه پسر عمويش مروان را منشى خود ساخته و او را كه توسط پيامبر ( ص ) به خارج مدينه تبعيد بوده به مدينه باز گردانده ، و در گماشتن به استاندارى و كارهاى مهم دولتى خويشاوندانش را بر ديگران مقدم داشته است ، و قضيهء محمد بن ابى بكر . از روى بى اطلاعى و به اشتباه تصور كردند كه وقتى اين كار را كرد ريختن خونش جايز خواهد بود . تجاوز كار مسلح داخلى هر گاه سر به فرمان پيشواى عادل آورد ديگر او را بخاطر خونى كه در حال شورش مسلحانه ريخته يا مالى كه در اثناى آن بهدر داده - و اين جمله را با اجتهاد غلط كرده است - تعقيب نخواهند كرد و اين نظر شافعى - رضى اللَّه عنه - است و جمعى ديگر از علماى فقه همين را گفتهاند . اين احتمال گر چه امكان دارد ، ولى احتمال و فرض پيشين بيشتر قابل اعتماد است . . . » ( 1 )
مىگوئيم : گرفتيم عثمان بناحق و از روى تجاوز كارى كشته شده باشد .
هامش
( 1 ) الصواعق 129 .