دربارهء مدت محاصره
نگته اى كه در ميان روايات تاريخى جلب نظر مىكند اختلافى است كه در مدت محاصره به نظر ميرسد ، اين اختلاف در ظاهر معنى روايات تاريخى است ، و با دقت لازم دانسته مىشود كه هر يك به جنبه اى از حقيقت اشاره دارند ، و ميتوان ميانشان وفق داده و زمان حقيقى محاصره را بطور تقريب دريافت .
واقدى مينويسد : او را 49 روز در محاصره داشتند . زبير ميگويد : او را دو ماه و بيست روز در محاصره داشتند . يا بروايتى ديگر : او را چهل شب در محاصره داشتند . ابن كثير مينويسد : محاصره بيش از يك ماه طول كشيد ، و گفتهاند بيش از چهل و چند روز . شعبى ميگويد : مدت محاصره 22 شب بوده است . بموجب يكى از روايات طبرى مدت محاصره 40 شب بوده و از وقتى كه ( انقلابيون استانها ) به مدينه آمدهاند تا كشته شدن عثمان 70 شب بوده است . در بعضى روايات آمده كه عثمان را 20 روز پس از ماجراى جهجاه ( كه قبلا نقل شد ) به محاصره در آوردهاند . و از اين گونه روايات . ممكن است هر يك از اين روايات به قسمتى از مدت دو محاصره يا مدت يكى از آن دو اشاره داشته باشد يا مبدأ محاصره را وقتى گرفته باشد كه انقلابيون به مدينه رسيده و در اطراف خانهء عثمان اردو زده و جمع شدهاند يا آغاز محاصره را هنگامى گرفته باشد كه او را در فشار گذاشته و عرصه را بر او تنگ نمودهاند يا آنگاه كه از ورود آب به خانه اش جلو گرفتهاند يا آن زمان كه از آمد و شد مردم به خانه اش جلوگيرى كردهاند ، يا مبدأ محاصره را وقتى شمردهاند كه مخالفان استانها به مدينه آمدهاند يا زمانى كه مردم مدينه به گرد خانهء عثمان بايشان پيوستهاند . بدينسان ميتوان آن روايات را با هم جمع كرده وفق داده و ترتيب زمانى حوادث مهمى را كه با اجتماع مردم عليه عثمان و قتل وى ملازمه داشته بدست آورد .
نامه هائى كه عثمان در دورهء محاصره نوشته است
( 1 ) طبرى مينويسد : « علت اين كه مردم مصر بعد از روانه شدن بسوى ديارشان
هامش
( 1 ) الامامة و السياسة 2 / 32 ، 33 - انساب الاشراف 5 / 71 ، 72 - تاريخ طبرى 5 / 105 115 ، 116 ، 119 - تاريخ يعقوبى 2 / 152 - تاريخ الكامل ابن اثير 5 / 68 ، 71 شرح ابن ابى الحديد 1 / 165 - تاريخ ابن خلدون 2 / 394 الفتنه الكبرى 226 .