نخواندى پرسيد پشت خم كردن و پيشانى بر زمين نهادن چگونه بود گفتند نيكو . گفت پس باكى نيست ( 1 ) . » اين سخن را بنياد كار نتوان گرفت و من بر آنم كه هر كس چنين كند بايد نماز را از سر بگيرد هر چند كه هنگامش گذشته باشد و هم دربارهء كسى كه در دو ركعت از نماز ظهر و عصر يا عشا ، حمد و سوره نخواند مىگويد : نمازش پذيرفته نيست و بايد آن را از سر بخواند و هر كه حمد و سوره را در بيشتر ركعتها نخواند بايد نماز را دوباره بخواند و اگر در پاره اى از آنها بخواند و در پاره اى نخواند نيز بايد نماز را دوباره بخواند و اگر در دو ركعت ، آن را بخواند و در دو ركعت آن را نخواند نيز بايد نماز را دوباره بخواند ، از هر نمازى كه خواهد باشد .
و گفت : هر كس خواندن حمد را فراموش كند تا آن جا كه سوره را بخواند بايد برگردد و حمد را بخواند و پس از پايان آن ، سوره را بخواند و گفت : روا نيست بجاى حمد و سوره اى كه در يك ركعت نخوانده در ركعت ديگر دوبار بخواند . و هم دربارهء كسى كه سورهء حمد را در دو ركعت نخوانده و چيزى جز حمد را خواند گويد كه : بايستى نمازش را از سر بگيرد و هم دربارهء مردى كه در يك ركعت از نمازهاى واجب حمد و سوره را نخوانده گويد : آن ركعت با هر دو سجده اش نديده گرفته مىشود و ارجى به آن نبايد نهاد .
برداشت حنبليان
ابن حزم ( 2 ) در المحلى 3 / 236 مىنويسد : در هر ركعت از هر نمازى ، خواندن حمد واجب است ، چه به تنهائى نماز بگزاريم و چه پسنماز باشيم و چه پيشنماز و در اين باره جدائىاى ميان نمازهاى واجب و مستحب و ميان مردان و زنان نيست . سپس پاره اى از پشتوانههاى اين دستور را ياد مىكند .
هامش
( 1 ) داستان آن در ج 6 ص 100 از چاپ نخست و ص 108 از چاپ دوم گذشت
( 2 ) - م : اين مرد پيرو داود ظاهرى است نه از حنبليان