اين گزارشها مىنمايد كه برانگيختهء خدا ( ص ) - بر اين برنامهء سامان يافته - هميشه پايدار مانده و هرگز او را بر روشى به جز آن ندانستهاند چنان كه هم آن دو پير مرد و سرور ما فرمانرواى گروندگان على ( ع ) بر اين شيوه بودند و هم خود عثمان در چندى از روزگارش ، چنان كه در گزارش پسر عمر آمده است كه پيامبر و بوبكر و عمر و عثمان در آن دو جشن پيش از سخنرانى نماز مىكردند ( 1 ) و نماى اين گزارش هر چند نمىرساند كه عثمان ، تنها در چندى از روزگارش با آنان هم شيوه بوده - نه در همهء آن - با اين همه اگر بخواهيم هم آن را بپذيريم و هم گزارشهائى ديگر را كه مىرساند : عثمان در اين زمينه با پيشينيانش ناهماهنگى نموده و نخستين كسى است كه سخنرانى را پيش انداخته ، براى درست دانستن هر دو ، بايد بگوئيم كه او در آغاز بر روش گذشتگان بوده تا سپس بر آن شده است كه برنامه را پس و پيش كند و چنين كرده . و آن چه برداشت ما را يارى مىدهد آن است كه پسر عمر خود در گفتار ديگرش كه در ص 265 گذشت آورده است كه : « پيامبر و سپس بوبكر و سپس عمر نماز جشن را پيش از سخنرانى مىخواندند » كه مىبينيم اين جا سخنى از عثمان به ميان نياورده با آن كه اگر او هميشه بر شيوه و برنامهء ايشان پايدار مىماند مىبايد نام وى هم در ميان باشد و ميانهء آنان جدائى نيفتد . آن چه را براى جمع ميان دو گزارش پسر عمر گفتم دربارهء دو گزارش پسر عباس هم مىتوان گفت كه در يك جا آورده است : « جشن را با پيامبر و پس از او با بوبكر و سپس با عمر بودم و آنان پيش از سخنرانى آغاز به نماز كردند » و جاى ديگر مىگويد برانگيختهء خدا ( ص ) - و بوبكر و عمر و عثمان - نخست نماز مىگزاردند و سپس سخنرانى مىكردند ( 2 )
كاش مىدانستم - با نمازى كه دستور دگرگونى ناپذير خدا را دربارهء آن
هامش
( 1 ) كتاب الام از شافعى 1 / 208 ، صحيح بخارى 2 / 112
( 2 ) مسند احمد 1 / 345 و 346 ، صحيح مسلم 1 / 324