زبان كسانى كه به سخن ايشان پشتگرمى توان داشت گزارشهائى ناستوده بازگو مىكند و گزارشهايش سست است و جوزقانى گفته : او گزارشهاى پيچيده و ناستودهء بسيارى دارد و نسائى گفته : گزارشهاى او را كه سست است رها بايد كرد و گزارشش نوشته نمىشود و ابن عدى گفته : از گزارشهاى او چه بسيار اندك پيروى مىشود و ابن سعد گفته : گزارشهاى او سست بوده و ابن قانع و دار قطنى و ابو داود گفتهاند : گزارشهايش سست است و يعقوب پسر سفيان گفته گزارشهاى رشدين سستتر است و سستتر . و تازه او گزارش بالا را از زبان :
موسى پسر ايوب غافقى آورده كه گرچه مىگويند ابن معين سخن او را شايستهء پشتگرمى مىشمرده با اين همه داورى وى و ساجى ، به ناستوده بودن گزارشهايش را نيز آوردهاند و عقيلى نيز او را از كسانى كه گزارشهاشان سست است دانسته ( 1 ) - و تازه او گزارش خود را از زبان :
يكى از فرزندان رافع آورده است كه شناخته نشده و دانسته نيست كيست پس اين گزارش زنجيره اش گسيخته و ميانجيان آن به گونه اىاند كه شايستهء پشتگرمى نمىنمايند شوكانى در نيل الاوطار 1 / 280 مىنويسد : حازمى آن را نيكو شمرده و نيكو شمردن آن ، جاى چون و چرا دارد چون يكى از ميانجيان زنجيرهء آن رشدين است كه گزارشهاى او نيكو نيست و يكى ديگر هم ناشناس است . و به اين گونه از وى ياد شده : از زبان يكى از فرزندان رافع پسر خديج .
پس چنان مىنمايد كه گزارشى سست باشد نه نيكوى .
اين هم بسيار دور از باور است كه پنداريم عثمان آن پاسخ را به پرسشى داده بود كه يا پيش از رسيدن دستور غسل از وى شده بود يا پيش از نسخ فرمانى كه - در آغاز اسلام در روزگار پيامبر - بايسته نبودن غسل را مىرسانيد ، و اين بهانه كه از گفتار قسطلانى در ارشاد السارى 1 / 332 بر مىآيد نمىتواند دامن
هامش
( 1 ) تهذيب التهذيب 3 / 277 و 10 / 336