و هر كس مانند آن بار از مردم دست فرمانبرى بگيرد بكشيدش ( 1 )
نمىدانم اين ناشايستگى كه - آن دو - در برنامهء خود براى برگزيدن فرمانروا يافتند آيا در كسى است كه كار برگزيدن را به انجام رسانيد ؟ يا در كسى كه برگزيده شد ؟ يا در هر دو ؟ يا در اين كه هرگز بتوان با برنامهء گزينش ، جانشينى براى پيامبر برگماشت ؟ كه هر كدام را خواسته باشند راه خرده گيرى بر روى ما باز است و اينك گروههاى پيامبران و برانگيختگان در برابر ما هستند كه از برگماشتن جانشين خود براى پس از مرگشان - آن هم با دستورهائى آشكار - رو گردان نبودهاند و هرگز هم جانشينان ايشان را پيروانشان برنگزيدهاند .
آيا اين پندار خردمندانه است كه بگوئيم اگر كسى در گذشت انجام سفارشهاى او - كه نيازمند دست بردن در چيزهائى است كه بر جاى نهاده - با مردمان بيگانه اى است كه از چگونگى چاره انديشىاش در كارها ناآگاهند و از خواستههاى او - و از روشى كه خوش داشته در گردش دادن دارائى و خانوادهء خود به كار ببرد - دور ؟ مگر مرده در هنگام زندگى ، پرورش خردمندانه نيافته و شايسته مردان را از ديگران نمىشناخته و نمىدانسته كسانى كه بر خود مىپيچند و سرودگوى آزمندى آنان را به پيش مىراند و گرسنه چشمى افسارشان را در دست دارد و ديو شره بر آنان فرمان مىراند ، چهها در دل مىپرورانند ؟ آيا تو بر آنى كه با همهء اينها باز هم سفارشهائى براى پس از مرگش نمىكند تا آنچه را از وى به جا مانده ، خوراك شكم چرانان و بهرهء يغماگران گرداند ؟ نه ! چنين نخواهد كرد چون خوبى خاندانش را مىخواهد - و اين را كه دارائىاش در راهى شايسته به كار افتد ، چنانچه شيوهء مسلمانان نيز از روزگار ياران پيامبر تاكنون به همين گونه بوده و آئين اسلام نيز درستى آن را بر زبان آورده و براى سفارشهاى آدمى كه پس از مرگش به كار بسته مىشود دستورها و برنامه هائى
هامش
( 1 ) ن : بر گرديد به جلد پنجم ص 370 از چاپ دوم و نيز به همين جلد از برگردان پارسى ص 277 .