و هر چه باشد پس بدرستيكه ياد گرفتن و آموختن اين سوره ممكن نيست كه در زمان پيامبر شده باشد زيرا كه سوره بقره در مدينه نازل شده باتّفاق تمام مفسّرين جز چند آيه ايكه در حجة الوداع نازل شده و عايشه گويد : سوره بقره و نساء نازل نشد مگر آنكه من نزد آنحضرت صلَّى اللَّه عليه و آله بودم و پيامبر خدا صلَّى اللَّه عليه و آله از دنيا رفت ( بنابر آنچه برادران سنّى به آن معتقد هستند ) از سال يازدهم مهاجرتش ، و با اين كيفيّت اختيار نكرده آموزش آن را از رسول خدا صلَّى اللَّه عليه و آله پس ناچار پيش يكى از صحابه يا چند نفرى از ايشان بوده آن را آموخته است و ايشانند كسانى كه گوينده ميگويد : كه خليفه اعلم على الاطلاق صحابه بوده است و گواهى ميدهد نيز بر خالى و عارى بودن خليفه از بيشتر علوم قرانى در بقيّه سورهها كه موجود است در بقيه سورهها كه آموختن آن بر اين قاعده مستدعى بيش از يكصد و سى سال است به حساب اجزاء قرآن كريم .
پس خليفه بر اين حساب محتاج و نيازمند است در آموختن و ياد گرفتن تمام قرآن بزمانيكه نزديك صد و پنجاه سال باشد و حال آنكه عمر خليفه وفاء به اين نكرد ، بنابر اينكه احكاميكه در غير بقره از سورههاى قرآنست بيش از آنهائيستكه در آنست ، پس خليفه بود و دانشآموز و حال آنكه خليفه آموزگار و معلم مردم است نه شاگرد و آموزنده از ايشان و براى همين بود كه راه نميبرد بجمله از احكام موجوده در قرآن و خيال ميكرد بسيطترين و ساده ترين چيزى از معانى آن تعمّق و تكلَّف و دشوار است و ادّعاء ميكرد ( 1 ) كه ما از آن نهى شدهايم و ميگفت هر
هامش
( 1 ) رجوع كن به صفحه 385 .