و در صحيح مسلم 4000 حديث غير مكرر است كه از ميان 300000 حديث ، انتخاب شده است ( 1 ) .
و احمد بن حنبل ، در مسندش 30000 حديث آورده كه آنها را از ميان بيش از 750000 حديث ، انتخاب كرده ، در صورتى كه 1000000 حديث فراهم كرده بوده است ( 2 ) .
و احمد بن فرات ، متوفى در سال 258 ه يك ميليون و پانصد هزار حديث نوشته و از ميان آنها 300000 حديث را در تفسير و احكام و فوائد و غيره اخذ كرده است ( 3 ) .
اين يك سوى از شئون حديث و در اينجا نواحى ديگرى وجود دارد كه ناشى از الفاظ جرح غير كذب و وضع است كه زير هر كدام از آنها افراد زيادى از رجال حديث قرار دارند كه هر فردى از آنها احاديث زيادى روايت كردهاند .
آن الفاظ عبارتند از : روايت از او روا نيست ، تمام احاديثش ساختگى است ، چيزهائى كه اصل ندارند روايت مىكند از ثقات ، روايات موضوعه روايت مىكند ، احتجاج بدان روا نيست ، سندها را دگرگون مىكرده و بالا مىبرده است ، حديث موقوف را بالا مىبرده و وصل مىكرده است ، حديث مىدزديده و پائين و بالا مىكرده است ، در حديث مورد اعتماد نيست ، نوشتن حديثش جائز نيست ، در هيچكدام از احاديثش مورد پيروى قرار نمىگيرد ، نقه و امين نيست ، تمام اصحاب بر تركش اجماع دارند ، تمام چيزهائى كه روايت مىكند غير محفوظ است ، به آن استدلال نمىشود و اعتبارى به آن نيست ، داراى حديث مورد اعتماد نيست ، حديثش مضطرب و ناچيز است ، از احاديث نادرست در تأليفاتش زياد آورده است ، اتفاق بر ترك اوست ، احاديث موضوعه مىآورده است ، احاديث دگرگون شده مىآورده است ، حديث از يادش مىرفته است ، از او چيزى
هامش
( 1 ) المنتظم ابن جوزى جلد 5 صفحهء 32 - طبقات الحفاظ ذهبى جلد 2 صفحهء 151 - 157 شرح صحيح مسلم نووى جلد 1 صفحه 32 .
( 2 ) شرح حال احمد كه از طبقات ابن السبكى كه در آخر جزء اول از مسندش چاپ شده نقل گرديده است . طبقات ذهبى جلد 2 صفحهء 17 .
( 3 ) خلاصة التهذيب صفحهء 9 .