و نيز شيخ طوسى ، در رجال خود گويد : در علم ادب و علوم عربيت پيشرو همگان است ، و هم متكلم ، فقيه ، جامع همهء علوم . خدايش عمر دهاد .
ثعالبى در تتميم يتيمة الدهر ج 1 ص 53 گويد : امروز رياست و سيادت بغداد ، در مجد و شرف و دانش و ادب ، و هم فضل و كرم به سيد مرتضى منتهى گشته است ، شعرى در نهايت زيبائى دارد .
و ابن خلكان گويد : در علم كلام ، ادب ، و هنر شعر ، پيشوا بود ، كتابهائى بر اساس مذهب شيعه تصنيف كرده ، در اصول دين گفتارى ويژه دارد ، ابن بسام در ذخيره اش نام برده و گفته : شريف مرتضى پيشواى ائمه اهل عراق بود ، دانشمندان به ساحتش پناه بردند ، و بزرگان از خرمنش خوشه برگرفتند ، استاد علوم كهن ، نكته سنج صاحب سخن ، آوازه اش بهر جا پيچيد ، و اشعارش چون نوگل گلستان بردميد . آثار وجوديش كه بيادگار مانده پسنديدهء درگاه خداوندگار مجيد . علاوه بر تأليفات مفيده در دين و تصنيفات رشيقه در احكام و آئين كه بهترين گواه است بر اينكه از اصل و تبارى با عظمت جدا گشته و از خاندان جليل و با شخصيتى پاى بدوران نهاده . بارى نثر نمكين و اشعار نغز و شيرين او فراوان است .
- خطيب تبريزى حكايت آورده كه اديب ، ابو الحسن على بن احمد بن على ابن سلك فالى ( 1 ) نسخه اى در نهايت زيبائى از كتاب جمهرهء ابن دريد داشت ، نيازش بر آن داشت كه آن را بفروشد ، سيد مرتضى به شصت دينارش خريدارى كرد ، و چون اوراق آن را وارسى كرد ، چند بيت شعر ، به خط فروشنده ابو الحسن نامبرده مسطور يافت به اين شرح :
انست بها عشرين حولا و بعتها
فقد طال وجدى بعدها و حنينى
و ما كان ظنّى أنّنى سأبيعها
و لو خلَّدتنى فى السّجون ديونى
و لكن لضعف و افتقار و صبية
صغار عليهم تستهلّ شؤنى
فقلت و لم أملك سوابق عبرتى
مقالة مكوىّ الفؤاد حزين :
و قد تخرج الحاجات يا امّ مالك
كرائم من ربّ بهنّ ضنين
- بيست سال تمام با اين كتاب مأنوس بودم ، اينك فروختم . از اين پس
هامش
( 1 ) منسوب به فاله ، شهرى در خوزستان نزديك ايذج .