بر خلاف اين جهت سير كرده و حوادث آن چنان پيش آمده كه انتظار نميرفته است .
اعراب فرصت را از كف نهادند و مسلمانان در آغاز تشكيل و تأسيس حكومت نيروى معنوى و در رأس آن ، مردان بزرگ و برجستهء خود را از دست دادند ، آن هم ضمن درگيريها و جنگهائى كه لزومى نداشت و حتى منافع و اغراض آنانرا تأمين نكرد .
اگر آن جنگها و خونريزيها نبود ، دنيا را زيرورو مىكردند و تمام قدرتها را زير پر گرفته ، پرچم صلح و صفا را ظرف نيم قرن در همه جا مىافراشتند .
ترديدى نيست كه سلطنت و حكومت آنان در همهء اقطار جهان نفوذ مىكرد و بنيان شريعتشان بدون رنج و زحمت استوار مىماند .
آرى در حوادث تاريخ چيزهائى به چشم مىخورد كه شايسته نبوده و آنچه در خلال اين حوادث اتفاق افتاده ، بايد مورد عبرت قرار گيرد و با كمال نشاط ما را به طرف نشر حقائق و پيوند دادن حوادث سوق دهد ، آن چنان پيوندى كه علل و اسباب را آشكار و نتيجه لازم را كشف و اعلام دارد .
البته حقائقى كه بر پايهء منطق و اساس انديشه و تجربه استوار و به منظور رفع اختلاف و پرده پوشى بر جراحات صورت گيرد ، تا بحث و تحقيق و بررسيهاى تاريخى ما ، راه انحراف نپويد و از مسامحه و سهل انگارى نيز بر كنار ماند .
در مرحلهء اول بايد راه و روش آن وصيى را كه براى خدا و براى دين خدا زنده بود و در راه اعلاء كلمهء حق و دفاع از ناموس دين ، بشرف شهادت رسيد ، ترسيم نموده شخصيت او را تحليل و تشريح نمود .
همان وصيى كه پسر عم خود رسول خدا را با نيروى جسم و جان يارى كرد ، حتى در راه آنان كه سرپرست مسلمانان شده ، رشتهء حكومت را بدست گرفتند ، از هيچگونه كوشش و اخلاص و حتى بذل جان خود دريغ نكرد ، بدين اميد كه ياوران دين خدا باشند : بكتاب خدا عمل كنند ، رعيت او را نگهبان باشند ، تعاليم او را پاس دارند و رسالت رسول را تأييد نموده از سيره و روش آن سرور خارج نشوند .
الغدير ( فارسي ) — صفحة 9
مساهمون: جمعي از مترجمين
ص٩