يك مورد تحليل و تعمق قرار داده ، در هر ناحيهء بطور عليحده داد سخن داد :
گاه از جنبهء علم و هنر ، گاه از ناحيهء سخندانى و ادب ، مرحله اى از وجههء سياست و تدبير ، و بار ديگر ، از وجههء عظمت روح و نجابت اصيل ، تا برسد به بخشش فراوان و فضل سرشار و شرف خالص و روش استوار و ساير مفاخر روحى و معنوى كه قابل آمار نيست و آنچه در فرهنگ رجال و معاجم ، پيرامون اين خصال برجستهء او بحث و تنقيب پرداخته و يا به تشريح و تحليل برخاستهاند ، تنها به اندكى از بسيار قناعت جستهاند .
البته شهرتى كه صاحب ابن عباد ، در تمام شئون اجتماعى نامبرده كسب نموده خود گواه عظمت و شخصيت اوست ، گر چه تاريخ نويسان ، به اشاره برگزار كرده باشند .
مشهورترين و قديمىترين كتابى كه به تحليل و ترجمهء صاحب پرداخته « يتيمة الدهر » ثعالبى است كه 91 صفحهء آن به تحليل شخصيت او اختصاص دارد و بقيه مربوط به شعرائى است كه او را مدح و ثنا گفتهاند .
جمعى ديگر كتابى عليحده در بيوگرافى صاحب بقلم آوردهاند ، از جمله :
1 - مهذب الدين محمد بن على حلى مزبدى ، معروف به ابو طالب خيمى ، كتابى دارد به نام « الديوان المعمور فى مدح الصاحب المذكور » .
2 - شيخ محمد على بن شيخ أبى طالب زاهدى گيلانى ( 1181 - 1103 ) .
3 - سيد ابو القاسم احمد بن محمد حسنى حسينى اصفهانى ، كتابى دارد به نام « رسالة الارشاد فى احوال الصاحب ابن عباد » كه در سال 1259 تأليف كرده .
4 - استاد خليل مردم بك ، كتابى دربارهء صاحب پرداخته كه در 252 صفحه در دمشق مطبعهء ترقى چاپ شده ، و آن جزء چهارم از كتاب مفصلى است كه در چهار جزء راجع به پيشوايان چهارگانهء ادب تأليف نموده .
با وجود اين شهرت جهانگير ، تنها وظيفه اى كه بر عهدهء ماست ، آوردن چكيده و خلاصهء اين كتب است كه به طور اجمال ، آمارى از فضل سرشار او بقلم آيد .
« صاحب » در يكى از آباديهاى اصطخر فارس - و يا در طالقان - به سال 326
الغدير ( فارسي ) — صفحة 83
مساهمون: جمعي از مترجمين
ص٨٣